Ze is net zo’n personage als Hamlet

Tijdens het Holland Festival gaat dit weekeinde Waiting for Miss Monroe in première. Een opera over actrice Marilyn Monroe. Sexy pasjes, zwoele laagte en kirrende hoogte.

Laura Aikin als Marilyn Monroe in de opera Waiting for Miss Monroe. Links echtgenoot Joe DiMaggio (Tom Randle) en rechts Clark Gable (Alain Coulombe). Foto Hans van den Boogaard

„Marilyn, waar blijf je”, blaft filmproducent Fox door de telefoon, terwijl hoekige jazz-akkoorden zijn gejammer begeleiden. Op de filmset staan de grote camera’s klaar, maar het wachten is op de ster.

Als ze eenmaal is verschenen, moet een scène met een hondje steeds over. Maar dan is het resultaat ook naar grote tevredenheid van Fox. Lyrisch zingt hij: ‘Marilyn, je bent Amerikaans als appeltaart, en een zeldzame combinatie van onschuld en seks.’

Ook in de werkelijkheid van de Amsterdamse Stadsschouwburg lijkt het voor de cast even zwaar. Deze scène, aan het eind van de eerste akte van Robin de Raaffs nieuwe opera Waiting for Miss Monroe, moet van de dirigent steeds over, terwijl de temperatuur op het toneel hoog oploopt. Maar hoewel de Amerikaanse Laura Aikin haar dramatische sopraanstem uit voorzorg aan de teugels houdt, is wel duidelijk dat zij een formidabele vangst is voor de titelrol. Sexy pasjes, een zwoele laagte en kirrende hoogte: Marilyn Monroe is gearriveerd.

Uiteindelijk is het de makers om veel meer te doen dan alleen de iconische Marilyn. Gaandeweg zoemt de opera, geschreven voor De Nederlandse Opera en het Holland Festival, verder in op haar innerlijke leven, op de erfenis van haar eenzame jeugd en haar onzekerheden op het moment dat de camera’s niet meer draaien.

„Ik kon merken dat het libretto geschreven is door een vrouw”, stelt regisseur Lotte de Beer. „En ik vind het heel prettig dat de regisseur een vrouw is”, vult librettist Janine Brogt aan. De Beer: „Bij mannen worden vrouwelijke personages vaak tot stereotypen gereduceerd: de hoer, de moeder, de hysterica, het onschuldige meisje. Maar Janine heeft Marilyn helemaal binnenstebuiten gekeerd. Ze is net zo’n round character als Hamlet. Van buiten is ze geslaagd en populair, van binnen zeer kwetsbaar.”

Dus wordt bijvoorbeeld het beroemde moment aangehaald dat een gedrogeerde Monroe Happy Birthday zingt voor president Kennedy. Maar ook zien we een privéscène die daar aan vooraf zou kunnen zijn gegaan. De toeschouwer wordt zo deelgenoot van haar hallucinaties. Brogt: „Ik was gefascineerd door het gegeven dat Monroe haar beslommeringen insprak op tape, in plaats van direct met een psychiater in contact te treden. Die tapes worden pas ergens rond 2037 vrijgegeven. Dat is maar beter ook, nu kon ik me mede met behulp van historische gegevens zelf inleven in haar ware gevoelens.”

Overigens was die kwetsbare binnenkant ook in publieke optredens voortdurend voelbaar. Een zeldzame combinatie van onschuld en seks: dat maakt haar juist tot op de dag van vandaag zo aantrekkelijk, zegt Brogt. „Die openheid en bijna kinderlijke naïviteit maakt haar uniek. Maar ze had ook een groot acteertalent, intellectuele en zakelijke ambities, ze wilde zich voortdurend ontwikkelen. Die kant werd door de filmwereld onderdrukt. Zo’n producent zit absoluut niet te wachten op een zelfstandig opererende zakenvrouw, die houdt haar liever gevangen in het beeld van dom blondje.”

De Beer wilde de eenzaamheid van Monroe in de regie voortdurend voelbaar maken. „Hoe maak je het grote gapende gat zichtbaar dat haar liefdeloze jeugd heeft geslagen? We maken hiervoor gebruik van een diafragma, drie schuine wanden die het toneelbeeld groter of kleiner maken, als de opening van een enorme cameralens. Telkens als Monroe met haar enorme eenzaamheid wordt geconfronteerd, schiet het diafragma open om een symbolische leegte te tonen.”

Bij de orkest- en toneelrepetitie leest componist Robin de Raaff geconcentreerd mee in grote vellen partituur. „Na mijn vorige opera, Raaff in 2004, had ik me voorgenomen nooit meer een opera te schrijven”, bekent hij in de pauze. „Opera is immers overweldigend groots. Maar via mijn fascinatie voor de Amerikaanse jaren 50 kwam ik steeds weer bij Marilyn Monroe terecht. En in 2012 is ze vijftig jaar geleden overleden, dus moest die tweede opera er toch komen.”

De muziek uit die tijd klinkt door, zoals ook het Happy Birthday. De Raaff: „Dat was een omslagmoment in haar leven, na dat dronken optreden ging alles bergafwaarts. Ook I wanna be loved by you uit de film Some Like it Hot, wellicht haar beroemdste song, wilde ik zeker gebruiken. Die tekst definieert immers precies wie zij is: iemand die bij iedereen geliefd wil zijn.”

Die beide melodieën zijn te spelen op de witte toetsen van de piano. „En dus werd deze witte muziek voor mij het symbool van het operapersonage, gecombineerd met een warme en liefdevolle strijkersklank. Binnen die witte toetsen kun je niet moduleren, Marilyn zit dus ook muzikaal vast in een stramien, al wil ze daaraan ontsnappen. Tegelijkertijd heeft ze een heel breed kleurenpalet tot haar beschikking, dat recht doet aan haar talent.”

De dood van de 36-jarige Monroe is nooit opgehelderd – was het zelfmoord? De makers verklappen liever niet hoe de opera precies eindigt. Brogt: „Ze gaat aan haar krachten én zwakheden ten onder.” De Raaff: „Een bepaald muzikaal motief, symbool voor haar lijden, zal op het eind de overhand krijgen.” Regisseur De Beer: „Ze voldeed aan de eis van de massa om eeuwig jong te blijven.”

Waiting for Miss Monroe, van Robin de Raaff. Met o.a. Nederlands Kamerorkest o.l.v. Steven Sloane. 9 t/m 16/6, Stadsschouwburg Amsterdam. www.dno.nl