‘Waarom knallen we die rotzak niet gewoon neer?’

Woensdag begint in de VS de serie Dallas, een vervolg op de moeder aller soapseries. In de jaren 80 was ook Nederland in de ban van de Texaanse familie Ewing en hun intriges. De oliecowboys stonden voor Reagans foute Amerika.

John Ross (J.R.) Ewing (met hoed) en zijn familie in 1979. Met de klok mee: broer Bobby, diens vrouw Pamela, moeder Miss Ellie, vrouw Sue Ellen, vader Jock en nichtje Lucy.

In zijn duistere kantoor in de binnenstad van Dallas zit oliebaron J.R. Ewing ’s avonds te broeden op nieuwe plannen om zijn medemens het vel over de oren te halen. De overwerker loopt naar het keukentje om wat slappe, oude koffie in te schenken. Hé, hij hoort wat in de gang. Even kijken. Twee knallen en de zakenman zijgt ineen op de gangvloer. Aftiteling.

Who shot J.R.? De cliffhanger van de Amerikaanse prime time soap opera Dallas op 21 maart 1980 is een mijlpaal in de tv-geschiedenis. Naar schatting 300 miljoen mensen in 57 landen keken naar de aanslag op J.R. en naar de eerste aflevering van het nieuwe seizoen, waarin werd onthuld wie het had gedaan, en of J.R. nog leefde. (Dat laatste sprak eigenlijk voor zich, gezien zijn populariteit). Iedereen sprak erover, het was bijna alsof het echt was gebeurd. Het BBC nieuws maakte er melding van, het Turkse parlement sloot die dag eerder, zodat de volksvertegenwoordigers de aflevering konden zien.

„Wie zou het gedaan hebben?” vroeg men aan elkaar bij de koffieautomaten. De naar schatting veertig personages die toen in de serie rondliepen, hadden allemaal een goed motief. Zes mensen hadden J.R. die dag bedreigd. Dallas (1978-1991) – over een Texaanse familie die in olie en koeien handelt – werd in één klap de populairste serie ter wereld. En de twee schoten in J.R.’s borst vormden het schoolvoorbeeld van een cliffhanger: een spannend, open einde van een aflevering waardoor iedereen de volgende keer weer wil kijken, móet kijken.

Toen de Britse Queen Mum op reis Larry Hagman ontmoette – de acteur die J.R. speelt – zei ze: „Ik zal u maar niet vragen wie u heeft neergeschoten.” Hagman antwoordde: „Als ik het wist, zou ik het niet zeggen. Zelfs niet tegen u, majesteit.” Dat Hagman het niet wist, was geen pose. De schrijvers en producenten van de serie wisten het zelf nog niet. Dallas begon dat derde seizoen net aan te slaan in de VS. Dus toen het einde van het seizoen naderde, met als oorspronkelijke ontknoping een moordzaak tegen J.R.’s vader Jock, vroeg de omroep aan de makers of ze een paar extra afleveringen konden maken. Maar ja, dat was lastig, het verhaal was al rond. Volgens producent en schrijver Leonard Katzman zei zijn co-producent Phil Capice toen: „Waarom knallen we die rotzak niet gewoon neer?” Katzman antwoordde: „Ach, wat dondert het; schiet hem neer. Later bedenken we wel wie het gedaan heeft.”

Acht maanden lang hielden zij de wereld in onzekerheid. De gebruikelijke zomerstop werd nog twee maanden verlengd omdat Larry Hagman weigerde aan het werk te gaan, tenzij hij een salarisverhoging van 100.000 dollar per aflevering kreeg en een aandeel in de opbrengst van de inhaakhandel. Toen hij zijn zin kreeg, ging de acteursvakbond toevallig staken, zodat er nog eens vier weken wachttijd bijkwam.

Ook in Nederland sloeg de serie pas echt goed aan door de aanslag op J.R.. Zeven miljoen kijkers trok Dallas op zijn hoogtepunt. Don Mercedes – van de hit Rocky – componeerde een countrylied over de kwestie: ‘Wie schoot op J.R. Ewing/ Wie knalde J.R. neer?/ Wie gaf hem zijn verdiende loon, die zeer gehate heer?’

Dallas was voor de meeste Nederlanders gewoon een heerlijke soap, maar ook de linkse culturele elite ging meekijken, als guilty pleasure. Dallas was toch al geen serie die je heel serieus moest nemen. Dallas was grotesk, artificieel, larger than life; geknipt voor camp. Intellectuele fans konden zich ook nog verschuilen achter publicaties van onderzoekers uit de lichte wetenschappen, die toen net postmodern over pulp begonnen te schrijven. (zie ook: Madonna)

Voor Nederlanders, en waarschijnlijk ook voor andere West-Europeanen, sloot Dallas perfect aan bij de anti-amerikanistische fascinatie die ze toch al hadden voor de Verenigde Staten: kapitalistische, domme, botte, trigger happy cowboys, die hun stuitende rijkdom etaleerden in peperdure, lelijke kitschpaleizen. Voor de duidelijkheid droegen die Amerikanen in Dallas allemaal een cowboyhoed. J.R. Ewing was een van de gezichten van het verfoeide, rechtse Reagan-tijdperk: ‘Greed is good’. In de lente dat J.R. Ewing werd neergeschoten, begon ex-acteur Ronald Reagan aan zijn opmars naar het Witte Huis. Reagan werd in cartoons zelf vaak afgebeeld als cowboy met een simpel wereldbeeld waarin het veilig stellen van de oliebelangen een belangrijke rol speelde.

Sterke cliffhangers bleven het handelsmerk van Dallas, hoewel het nooit meer zo mooi werd als met de aanslag op J.R.. Later volgden nog: vrouwenlijk in zwembad (seizoen 4), zelfmoordpoging van J.R’s tegenstrever Cliff (5), uitslaande brand op de Southfork Ranch (6), J.R.’s broer Bobby neergeschoten (7), auto-ongeluk van Bobby's vrouw Pam (10), J.R. nog een keer neergeschoten (11), J.R.’s vrouw Sue Ellen vertrekt (12) en J.R. in het gekkenhuis (13).

Ondanks de grove onwaarschijnlijkheden die het genre kenmerken, hebben ook soaps hun wetten van geloofwaardigheid. Wanneer de belangstelling voor een serie terugloopt, worden de capriolen in de verhaallijnen doorgaans driester, met tijdelijk meer kijkers maar uiteindelijk een onherstelbaar verlies aan geloofwaardigheid. Zo verging het ook Dallas. Na het overlijden van Bobby, de cliffhanger van seizoen 8, begonnen kijkers af te haken. Bobby was weliswaar een braverik aan wie geen lol viel te beleven, maar blijkbaar hadden de kijkers toch behoefte aan één sympathiek personage aan wie zij zich konden vastklampen; één normaal mens in die Texaanse herenboerderij vol snode cowboys en hun hysterische vrouwen.

Bobby moest dus opstaan uit de dood. De makers van Dallas bedachten als cliffhanger van seizoen 9 een wel erg ruwe plotwending: Bobby’s vrouw Pamela wordt wakker en treft in de douche een opgewekte Bobby. „Good morning!” Alsof er niets gebeurd is. Blijkt Pamela het hele voorgaande seizoen te hebben gedróómd! In de soapologie heet zulks een ‘retcon’: het terugdraaien van een verhaallijn. Hoewel retcons als het tot droom of fantasie verklaren van substantiële verhaaldelen, of de plotse terugkeer van doodgewaande geliefden, niet ongewoon zijn in soaps, bleek deze wending een brug te ver. Teleurgestelde kijkers liepen massaal weg.

Gek genoeg was op de Nederlandse televisie de AVRO al in 1984 gestopt met Dallas. Hoewel de serie gemiddeld 3,5 miljoen kijkers trok – een kijkcijfer dat tegenwoordig alleen nog wordt gehaald wanneer Oranje voetbalt of de boer een vrouw zoekt – wilde de AVRO een serieuze omroep worden. Dus werd bijna al het amusement eruit gegooid. Hup, 3,5 miljoen kijkers weg. Ook toen worstelde de AVRO al met zijn imago: volksomroep met goedburgerlijke pretenties. RTL 4 had daar minder last van en zond vanaf de oprichting in 1989 alsnog de rest van de serie uit.

Nog één keer trok Dallas miljoenen kijkers: toen de serie eindigde op 3 mei 1991. J.R. Ewing, eindelijk ten val gebracht door zijn vele vijanden, dwaalt door de Southfork Ranch met een fles bourbon in de ene en een pistool in de andere hand. Een vreemdeling van gene zijde tracht hem te bewegen zelfmoord te plegen. J.R. krijgt een visioen: hoe had de wereld eruit gezien zonder hem? Na deze lange, pijnlijke droom zegt J.R.: „Niemand houdt van me. Neem me maar mee naar de hemel, engel.” De vreemdeling zegt met een lachje: „Engel? Hoe kom je erbij dat ik uit de hemel kom?” Dan klinkt een schot...

Deze allerlaatste cliffhanger hangt nog steeds in de lucht. Ondanks twee vervolgfilms in de jaren negentig, die allebei een tegengestelde retcon hadden over de zelfmoord (in de een is het gelukt, in de ander schoot J.R. op de spiegel).

En wie schoot er nu die eerste keer op J.R. Ewing? Van de 300 miljoen kijkers zullen weinigen dat hebben onthouden. De dader leek al snel niet meer relevant. Het was Kristin Shepard, de zus van J.R.’s vrouw Sue Ellen. Ze nam wraak omdat J.R. haar had bezwangerd en gedumpt. Kirstin speelt ook een belangrijke rol in de cliffhanger van seizoen 4: zij is de dode vrouw in het zwembad. Vlak daarvoor baarde ze haar kind, Christopher. Hij wordt geadopteerd door Bobby en Pamela. In de nieuwe serie is Christopher volwassen en de grote tegenstander van zijn neef John Ross III, de slechte zoon van J.R. Ewing.

    • Wilfred Takken