Het andere Oranje

Voetbalsupporters kleuren Oekraïne weer oranje. Maar wie begint over de Oranjerevolutie, stuit op afwerende gebaren. De bevrijders van toen hebben diep teleurgesteld.

Joelia Timosjenko. Voormalig premier zit nu een gevangenisstraf uit na een veroordeling voor machtsmisbruik. Ze zou in de gevangenis mishandeld zijn. Foto AP

Het had weinig gescheeld of de Oranjerevolutie in Oekraïne in 2004-2005 had een ander kleurtje gehad. Dan was het nu niet de vraag wat men ervan vindt dat Nederlandse voetbalsupporters het straatbeeld nog een keer oranje kleuren.

De man die de kleur destijds bedacht, psychiater Jaroslav Lesjoek, wil er niet meer over praten. Eén zin komt eruit, per telefoon. „De kleur oranje is op dit moment niet in de mode.”

Begin over de Oranjerevolutie en de meeste Oekraïners maken een afwerend gebaar. Vergeet het, zeggen zowel mensen die destijds voor waren, als degenen die het nooit zagen zitten.

Hoe de oppositie voor de kleur oranje koos, weten we. Het vierkoppige campagneteam van kandidaat Viktor Joesjtsjenko (die met dioxine vergiftigd zou worden) vond het aanvankelijk te duur om alle verkiezingsposters op steunkleur oranje te laten drukken. Maar Lesjoek, lid van het campagneteam, had overtuigende argumenten. Voordat hij politiek strateeg werd, had hij in het Verre Oosten meditatie bestudeerd, de kunst van het aanvaarden. Boeddhisten zien oranje als de kleur van de rijzende zon, het spiritueel ontwaken. „Oranje draagt de energetica van eenheid in zich”, zei Lesjoek. De kleur was weinig gebruikt, er kleefden geen associaties aan. Oranje is van ver te zien. Bovendien straalde het uit dat Joesjtsjenko geld had.

Het werd oranje, een warme kleur in een koud seizoen. Toen de zittende macht in de winter van 2004 de overwinning in de presidentsverkiezingen opeiste, stroomde het centrale plein van Kiev vol met oranje vlaggen en sjaaltjes, tentjes en T-shirts om te protesteren. De uitslagen zouden zijn vervalst. Na weken demonsteren kwam er een nieuwe stemronde. Joesjtsjenko kreeg 52 procent van de stemmen. Hij werd president.

Toen hij vijf jaar later voor zijn tweede termijn streed, kreeg Joesjtsjenko slechts 5,5 procent van de stemmen – en dat voor een zittende president. Probeer dat als campagnestrateeg maar eens te aanvaarden.

Door de plee

De meeste Oekraïners staan de buitenlandse pers openhartig te woord. Maar begin over de Oranjerevolutie, en de gezichten betrekken. „Joesjtsjenko? Hou op. Hij heeft onze Oranje idealen door de plee gespoeld”, zegt een oudere vrouw die bij het parlement in Kiev demonstreert tegen een nieuwe taalwet. (Taal is een verhaal apart in een land waar zelfs veel van de mensen die Oekraïens zouden willen spreken, het Russisch beter beheersen.)

Oranjeaanhangers zijn ontgoocheld. Wat is de stand, anno 2012? Ex-premier Joelia Timosjenko, de heldin van de revolutie met de blonde vlecht (51) zit in de gevangenis. En de held, Viktor Joesjtsjenko, heeft in de rechtbank tegen haar getuigd.

Timosjenko zit zeven jaar celstraf uit (en er lopen nog meer aanklachten tegen haar), wegens het sluiten van een akkoord over de gastoevoer, waar West-Europa van afhankelijk is, na een conflict met Rusland in 2009. Het akkoord, dat ze op eigen houtje zou hebben gesloten met Moskou, heeft, mede doordat de gasprijs aan de olieprijs werd gekoppeld, duur uitgepakt voor Oekraïne. Volgens de rechter had Timosjenko niet het mandaat om te tekenen, zonder goedkeuring van het hele kabinet en heeft ze documenten vervalst.

Zowel Rusland als de Europese Unie heeft kritiek geuit op de veroordeling. Volgens EU-buitenlandcoördinator Catherine Ashton is „het recht selectief toegepast, met een politieke motivatie”.

Joesjtsjenko vindt dat hij getuigd heeft in „een normaal juridisch proces”. Timosjenko de macht geven heeft hij eerder „zijn grootste fout” genoemd. Sommigen vinden dat hij verraad heeft gepleegd. Op zijn best heeft hij teleurgesteld. Joesjtsjenko zet zich nu in voor het behoud van Oekraïense culturele waarden – er is een instituut in zijn naam opgericht.

Scheidingen

Zeventig procent van de Oekraïners wantrouwt politieke partijen, en dat is al tien jaar zo. De bevolking heeft na de Oranjerevolutie twee politici aan de macht zien komen die het over niets eens konden worden. Ook niet over de vijfdaagse oorlog tussen Georgië en Rusland in 2008, om de afvallige provincie Zuid-Ossetië. President Joesjtsjenko was op de hand van de Georgische president, Timosjenko vond dat het land een neutraal standpunt in moest nemen. Het geruzie deed hun beider populariteit geen goed.

„We hebben door de Oranjerevolutie vijf kostbare jaren verloren”, concludeerde president Janoekovitsj, toen hij twee jaar geleden alsnog de verkiezingen won. Maar zelf is hij net zomin geliefd. Hij is geen bondgenoot van president Poetin, zoals wel wordt gedacht. Janoekovitsj wil, althans daar lijkt het nu op, een geopolitiek neutraal Oekraïne. Hij probeert verdragen te sluiten met Brussel, zonder Moskou van zich te vervreemden.

Intussen groeit de economie in Oekraïne en is de inflatie teruggelopen. Maar buitenlandse ondernemers zijn, mede door het proces-Timosjenko en door zogenoemde raids, waarbij fabrieken, hotels en andere ondernemingen door gewelddadige groepen worden ingepikt, huiveriger geworden. De kloof tussen rijk en arm is sterk gegroeid.

Oekraïners beunen bij op de taxi, verkopen Chinese rommeltjes op de markt of verhuren appartementen. Omdat ze nog steeds 150, 200 euro per maand verdienen, terwijl een flesje cola nu 80 cent kost. Ouders willen dat hun kind in het buitenland gaat studeren, ook al staat het eigen hoger onderwijs goed bekend. Jonge Oekraïners met frisse ondernemerslust zien het vaak minder somber in. Veel loon wordt zwart uitgekeerd.

Inna Bogoslovskaja (51) is een politica uit Charkov, de speelstad voor het Nederlands elftal tijdens de drie groepswedstrijden. De parlementariër is van hetzelfde geboortejaar als Timosjenko, en haar tegenpool. Ze behoort tot het kamp van de machthebbers. Ze meent dat Timosjenko’s gezondheidsklachten in de gevangenis een pr-stunt zijn, en dat haar gasdeal riekt naar hoogverraad. Bogoslovskaja is zelf ook presidentskandidaat geweest in 2010 (maar kreeg minder dan 1 procent van de stemmen). Ze kan het Oranjekamp niet uitstaan, en dat is wederzijds.

Een paar jaar geleden vertelde ze op televisie dat de Oranjerevolutie in haar stad van 1,5 miljoen inwoners veel huwelijken en gezinnen kapot heeft gemaakt. Omdat de echtgenote of de kinderen voor oranje waren, en de echtgenoot voor ‘blauw-wit’ (de kleuren van Janoekovitsj), of andersom. Of het door de revolutie kwam, is moeilijk vast te stellen, maar het aantal scheidingen in 2005 lag enkele procenten hoger dan de jaren ervoor en erna. Lange tijd weigerde Bogoslovskaja oranje kleding te dragen.

„De tijd heelt alle wonden”, zegt ze nu, telefonisch vanuit Kiev. „Oranje is niet langer de kleur van de agressie.” Nederlandse fans zijn van harte welkom. „Oranje is gerehabiliteerd.”

Maar van politieke verzoening is geen sprake. Over de Oranjerevolutie zegt Bogoslovskaja: „De Oekraïners hebben begrepen dat sprookjes niet bestaan. Kent u het boek Dode Zielen van onze grote schrijver Gogol? Daarin zit een figuur, Manilov, die altijd maar droomt over hoe het moet worden, maar zelf niks kan. Onze mensen werken een stuk effectiever.”

Ze is trots op wat haar regering heeft bereikt, aan de vooravond van het EK. En de gewelddadige overvallen op bedrijven dan? „Daar wordt nu keihard tegen opgetreden.” Volgens Bogoslovskaja werden er onder ‘de Oranjes’ bedrijven van het blauw-witte kamp afgepikt. „En toen wij aan de macht kwamen, waren er mensen die dachten dat ze hetzelfde konden doen. Maar ik denk dat we er aan het einde van dit jaar weinig meer van horen. ”

De politici die nu de macht hebben, claimen evengoed op het Europese pad te zitten als destijds de Oranjepolitici. Zij denken moderniseringen van bovenaf te kunnen doorvoeren. Zo rijden er nu gloednieuwe, snellere, duurdere treinen op onhandige tijden. De goedkope nachttreinen zijn van het ene op het andere moment afgeschaft, tot frustratie van de treinreiziger. Bogoslovskaja: „Als we zo doorgaan, is Oekraïne over tien of vijftien jaar een normaal Europees land, waar mensen beschaafd met elkaar omgaan.”

Politieke discussie, vindt Bogoslovskaja, moet in het parlement worden gevoerd, niet thuis. „Tijdens de Oranjerevolutie begon en eindigde elk gezin zijn dag voor de tv. Iedereen die het niet eens was met wat werd gezegd, gold als vijand. Dat is niet normaal. Dat is neo-bolsjevisme.”

Op een schiereiland in Charkov is intussen de Oranjecamping verrezen. Honderden Nederlandse fans overnachten in tenten kijken samen naar wedstrijden. Danny de Munk komt een liedje zingen. Eppo Vogel, medeorganisator van de Oranjecamping, denkt dat de wat grijze stad zich hiermee op de kaart kan zetten.

De directeur van de commissie ter voorbereiding van het EK, een militair ingenieur met de naam Aleksandr Netsjiporenko, heeft zijn netwerk voor de Nederlanders opengesteld. Een oranje metro, met namen en logo’s van Nederlandse bedrijven, brengt fans van de Oranjecamping naar het centrum en het stadion. Een idee van de Nederlandse ambassade. „Charkov is er 100 procent klaar voor”, zegt Aleksej Tsjoebarov, de vicedirecteur van de EK-commissie. „En een parallel met de Oranjerevolutie, die is er niet.”

Feestje voor iedereen

Er was in Charkov ten tijde van de Oranjerevolutie een Oranjekamp op het grote plein, met ernaast een blauw-wit kamp. De Nederlandse fans kleuren de straten en de pleinen nu opnieuw oranje, maar dan zonder pijnlijke polarisatie. Een feestje voor iedereen.

In de nieuwste geschiedenisboekjes, geredigeerd in opdracht van de huidige regering, beslaat de Oranjerevolutie één alinea, zonder foto's. Het organiseren van het EK, een enorme gebeurtenis voor de voormalige Sovjetstaat, krijgt in de geschiedschrijving straks ongetwijfeld meer aandacht.

Dankzij het EK is er in Oekraïne afgelopen jaar meer gemoderniseerd dan na de Oranjerevolutie. Maar het is de vraag of het sportevenement, dat aan Polen en Oekraïne werd toegekend toen de Oranjepolitici nog aan de macht waren, het land dichter bij Europa brengt. Oekraïense journalisten hebben opgemerkt dat in het Westen vooral over Timosjenko en zwerfhonden wordt bericht, en beoordelen het EK nu al als een publicitaire ramp, met dank aan Janoekovitsj. Ook de journalistiek in Oekraïne is gepolariseerd.

Timosjenko’s gevangenis bevindt zich niet ver van het stadion. De duizend vrouwelijke gevangenen naaien werkkleding. Waaronder de oranje hesjes voor de wegwerkers van Oekraïne.

    • Thalia Verkade