Zalige zweepslagen en tsunami’s van orgasmen

Seksuele bevrijding – daar draaide het bijna 40 jaar geleden om in de wereldwijde bestseller ‘Het ritsloze nummer’ van Erica Jong. Dezelfde opwinding brengt nu een zekere E.L. James teweeg met ‘Vijftig tinten grijs’. Miljoenen kopers hebben zich al gemeld. Bevrijden hoeft niet meer, seksueel genieten wél. Maar kijk uit, dames, lever je niet uit!

E.L. James: Vijftig tinten grijs. Vert. Textcase. Prometheus, 526 blz. € 15,–

Om moralisten of geilneven en -nichten maar meteen uit hun nachtmerries en natte dromen te helpen: de gehypte internationale bestseller Fifty Shades of Grey van de Britse BBC-medewerkster E.L. James, heeft niets met pornografie te maken en nog minder met ‘mommy porn’, of te wel soft porno voor de getrouwde vrouw. Het Bijbelboek Genesis waarin Eva van haar onschuld wordt beroofd door een slang is opwindender dan deze hooguit enigszins pikante damesroman.

Evenmin is dit tamelijk hilarische boek, in het Nederlands uitgebracht onder de titel Vijftig tinten grijs, te beschouwen als anti-feministische pulp die vrouwen warm moet maken voor onderwerping aan machtige mannen. Eerder is het onversneden Viva-proza een parodie op alle soorten lectuur, inclusief sprookjes, waarin het huwelijk als dé bestemming van de vrouw wordt afgeschilderd. En anders dan in 19de-eeuwse romans als Madame Bovary, Anna Karenina of Tess of the D’Urbervilles kan de hoofdpersoon haar seksuele lusten botvieren zonder dat met de dood te hoeven bekopen.

Het contract dat de 22-jarige Anastasia Steele in Vijftig tinten grijs moet ondertekenen om de ‘onderdanige’ te kunnen worden van de aantrekkelijke multimiljardair Christian Grey, gaat aanzienlijk minder ver dan de huwelijkscontracten waaraan vrouwen door de eeuwen heen hun ja-woord hebben gegeven. Bovendien valt er over het contract dat de sadomasochistische ‘dominant’ Grey zijn aanstaande slavin wil laten tekenen te onderhandelen, wat Anastasia bijzonder goed afgaat. Tekent ze of tekent ze niet? Daaruit bestaat de spanning die in het boek listig wordt opgebouwd. De zalige zweepslagen, pijnloze penetraties en tsunami’s van steeds in dezelfde woorden beschreven orgasmen, zijn bijzaak.

Dit eerste deel van wat een Harry Potter-achtige trilogie voor vrouwen lijkt te moeten worden, is doelbewust onliterair, bulkend van Bouquet-reeks clichés en lelijke zinnen. De spreektalige stijl die in de (anonieme) Nederlandse vertaling meer op Kluuns Komt een vrouw bij de dokter lijkt dan op Philip Roths Portnoy’s klacht, staat iedere prikkeling, seksueel of anderszins, in de weg. De schaarse seksscènes laten niets aan de verbeelding over en zijn te banaal verwoord om opgewonden van te raken. ’t Wordt pas leuk als Grey en Steele per e-mail serieus gaan onderhandelen over het geestig-perverse onderdanigheidscontract.

In enkele Amerikaanse kritieken heeft E.L. James het verwijt gekregen dat haar in Seattle spelende lovestory on-Amerikaans is en zelfs op Britse wijze de spot drijft met de Amerikaanse moraal en literatuur. Op mij komt E.L. James, volgens Wikipedia een pseudoniem van de Londense televisieproducente Erika Leonard, echter zo Amerikaans over dat ik even dacht met een pseudoniem van Erica Jong van doen te hebben.

Vijftig tinten grijs is een 21ste-eeuwse variant op Jongs succesvolle autobiografische debuut Fear of flying (1973), in het Nederlands vertaald als Het ritsloze nummer. Isadora Wing, de getrouwde hoofdpersoon van deze internationale bestseller uit de hoogtijdagen van de seksuele revolutie, bevrijdt zichzelf van haar remmingen en krijgt daar behalve uitbundig beschreven seksueel genot erg veel voor terug. Ze bevrijdt zichzelf.

De echte Isadora Wing, Erica Jong, is inmiddels toe aan haar vierde echtgenoot, net als de 42-jarige moeder van Anastasia Steele. E.L. James schijnt een keurig getrouwde vrouw te zijn van in de veertig en moeder van twee zoons. Ongetwijfeld gaat ze het succes van Fear of Flying (12 miljoen verkochte exemplaren) evenaren. Zowel in Amerika als elders lokte het boek debatten uit over de vrouwelijke seksualiteit die zo zwaar te lijden had onder de schijnheilige huwelijksmoraal.

In Fear of Flying staat vliegen symbool voor seksuele bevrijding en zelfverwerkelijking, een metafoor die E.L. James tot vervelens toe uitmelkt. Anastasia Steeles schatrijke aanbidder voert haar voortdurend naar grote hoogten in zijn privéhelikopter, zijn privéjet of zweefvliegtuig. De vliegscènes met de held zelf aan de stuurknuppel zijn in James’ roman talrijker dan het erotische verkeer in Greys sadomasochistische control room, door hem ‘speelkamer’ genoemd en door haar de ‘Rode Kamer van Pijn’.

Het verschil met Erica Jongs heldin is dat de onschuldige, maagdelijke Anastasia zich niet van seksuele remmingen hoeft te bevrijden. Ze blijkt even dol op seks als op vliegen en in de Rode Kamer van Pijn beleeft ze puur genot. Haar enige probleem is dat ze ‘meer’ wil dan seks: echte liefde en intimiteit, het enige dus wat niet per contract te regelen valt.

In dat opzicht past Vijftig tinten grijs helemaal in de meisjesboekentraditie: onschuldige jonge vrouw bewaart haar maagdelijkheid voor de prins op het witte paard, voelt zich na haar defloratie voor eeuwig aan hem gebonden, wil hem volledig bezitten om vervolgens lang en gelukkig te kunnen leven. Deze hardnekkige mythe, volgens welke liefde de voorwaarde is voor bevredigende seks, vertegenwoordigt de droom die Anastasia Steele najaagt.

Niets nieuws onder de zon dus. Vijftig tinten grijs volgt het klassieke sprookje waarin de maagdelijke Assepoester wordt uitverkoren door een prins die in één klap een einde maakt aan haar armoede en eenzaamheid. Maar omdat James haar sprookje situeert in het Amerika van 2011 kan de hoofdprijs geen prins zijn, hooguit president, of beter nog: een Steve Jobs of Bill Gates. Anastasia Steele lijkt op Monica Lewinsky en de man die haar wil gebruiken is een kruising tussen Steve Jobs en Bill Gates, maar dan ongetrouwd. Evenals Jobs is Grey een adoptiekind, met Gates heeft hij zijn Foundation voor goede doelen gemeen. Superrijk en oppermachtig is deze self-made-ondernemer van nog geen dertig, mooi als de David van Michelangelo en op seksueel gebied een genie. Christian Grey heeft alles wat zijn hartje begeert, behalve het vermogen tot liefhebben. Anastasia Steele, die niet kan begrijpen dat deze goddelijke man uitgerekend haar heeft uitverkoren, wil hem ontdooien. Pas dan kan ze het contract dat haar tot zijn slaaf zal maken ondertekenen.

Mogelijk slaat het boek vooral in de Verenigde Staten zo aan wegens de overeenkomsten met de Clinton-Lewinsky affaire. Hoeveel Amerikaanse vrouwen, die het net als Anastasia nooit verder hebben geschopt dan cheerleader, zullen zich niet stiekem hebben geïdentificeerd met de Witte Huis-stageaire?

Anastasia Steele is verrukt dat een beroemdheid als Grey zo’n onopvallend, slecht gekleed meisje als zij überhaupt ziet staan. Als hij haar studentenkamer binnenvalt en op haar bed gaat zitten, kan ze alleen maar denken: ‘Christian Grey op mijn bed!’ Dat is belangrijker dan wat hij met haar doet in dat bed. Alles heeft ze over voor een serieuze relatie met deze machtige man, een relatie die ‘meer’ om het lijf heeft dan kinky seks in het Oval Office. Ze wil door zijn pantser breken, zijn geheimen delen. Ze wil hem helemaal.

Behalve naar de Lewinsky-affaire bevat Vijftig tinten grijs dik opgelegde en daardoor komisch aandoende verwijzingen naar 19de-eeuwse romans zoals Thomas Hardy’s Tess of the D’Urbervilles (verfilmd door Roman Polanski). Anastasia heeft niet voor niets zojuist haar master Engelse literatuur gehaald. Het liefdesdrama van Hardy uit 1891, waarin de auteur te expliciete erotische scènes moest schrappen, is haar lievelingsboek. Grey doet haar een eerste druk ter waarde van 14.000 dollar cadeau.

Zelf lijkt Grey weggelopen uit de film The Graduate. Op z’n vijftiende werd hij het seksslaafje van een vriendin van zijn moeder, door Steele smalend Mrs. Robinson genoemd. Een heuse, postmodernistische intertekstuele roman dus. Maar niet heus. De grap van dit boek is juist de kinderlijk eenvoudige, voor iedereen toegankelijke stijl en boodschap. De strekking luidt: meisjes doe het niet, lever je niet uit, laat je niet ontvoeren in een glazen koets of privéjet, teken geen contract van onderdanigheid en blijf vooral financieel onafhankelijk.

Anastasia Steele solliciteert aan het eind van Vijftig tinten grijs succesvol bij een kleine uitgeverij van hoogwaardige literatuur en lijkt daar een gouden toekomst tegemoet te gaan. E.L. James heeft haar trilogie al voltooid, maar ik heb me nog niet aan deel twee kunnen zetten. Ik denk dat in de vervolgdelen, Fifty Shades Darker en Fifty Shades Freed, Anastasia de geheimhouding schendt die Grey haar heeft opgelegd over zijn seksuele aberraties en haar uitgeverij en zichzelf schatrijk maakt met boeken vol sappige onthullingen over één van ’s werelds rijkste mannen. Grey zal erdoor geruïneerd raken. Pas dan, als de rollen volledig zijn omgedraaid, kunnen Steele en hij de gelijkwaardige relatie krijgen die geen contract behoeft.

En daarna leefden ze nog lang en gelukkig.

Fifty Shades Darker en Fifty Shades Freed zijn in de VS al verschenen. Op 19 juni verschijnt de vertaling van Fifty Shades Darker in het Nederlands.

    • Elsbeth Etty