De bal is rond

Hoezo: de bal is rond? De bal is helemaal niet rond. De bal is nooit rond. Zelfs niet de bal waar spelers bij het Europees kampioenschap voetbal in Polen en Oekraïne al hun kracht en techniek op kunnen botvieren: de Tango 12. Toch een echte high tech bal. Ontwikkeld door balverliefde wetenschappers. Eindeloos getest in windtunnels, laboratoria en op de velden. Gefabriceerd in China. Maar niet rond, erkent Jochen Raff, productmanager Voetbal van sportartikelenbedrijf Adidas.

Een bal een beetje rond krijgen heeft de mensheid eeuwen gekost. De bal van de Chinezen was van leer en met grof vlas gevuld, doceert de Uruguayaanse schrijver Eduardo Galeano in Glorie en tragiek van het voetbal. „De Egyptenaren uit de tijd van de farao's maakten hem van stro of kaf en wikkelden hem in kleurige doeken. De Grieken en de Romeinen gebruikten een opgeblazen en dichtgenaaide osseblaas. De Europeanen van de middeleeuwen en de renaissance speelden met een ovale, met paardehaar, gevulde bal.”

De grote doorbraak voor de min of meer ronde bal was de uitvinding halverwege de negentiende eeuw door de Amerikaan Charles Goodyear van gevulkaniseerd rubber. Sindsdien heeft de ontwikkeling van de bal een hoge vlucht genomen: van stuiterbal met vetersluiting via leren monster tot plastic projectiel. Maar de samenstelling is steeds dezelfde gebleven. De bal bestaat uit een binnenbal, een soort ballon, en een buitenbal die is samengesteld uit meerhoekige vlakken. In ontspannen toestand een kristal, een wiskundig figuur. Alleen onder druk van de binnenbal - bij voorkeur tussen 0,8 en 1 bar - krijgt de diamant zijn ronde vorm.

Hoe rond hangt af van de kwaliteit van de buitenbal. Zet het materiaal overal in gelijke mate uit? Voor afwijkingen van de vorm zorgden van oudsher de naden: daar waar de 32 vlakken aan elkaar waren genaaid. Dat de EK-bal van twintig jaar geleden toch al 98,5 procent rond was, werd bejubeld als „wonder van techniek”.

De Adidas Roteiro was in 2004 de eerste EK-bal die niet was genaaid maar thermisch gebonden. Dat is een productieproces waarbij de kunststofdelen bij hoge druk en temperatuur aan elkaar worden gelijmd. Dankzij deze technologie en verbeterde materialen is de Tango 12 nu gegarandeerd 99,2 procent rond, verzekert productmanager Raff. Adidas heeft de doorsnede in het testcentrum in het Beierse Scheinfeld op 8.000 plaatsen gemeten. Het rotatiecentrum van de bal valt nagenoeg samen met het massacentrum. De bal wiebelt of zwabbert niet onderweg, zoals van de Jabulani werd beweerd bij het WK in Zuid-Afrika van twee jaar geleden.

Een bal mag ook niet kogelrond en superglad zijn. Dat vergroot de luchtweerstand. Dat leidt tot onvoorspelbaar en ongewenst aerodynamisch gedrag. Dat is de voornaamste reden dat de Tango 12 toch naden heeft terwijl de bal niet meer genaaid wordt. Het profiel en de geplastificeerde buitenste laag bevorderen snelheid en een gelijkmatige vlucht.

Adidas levert al ballen voor de grote toernooien sinds 1970. Voor elke WK, elke EK, wordt een nieuwe bal ontwikkeld. Nog vormvaster, nog stabieler, nog waterwerender. Dat zijn de belangrijkste kenmerken waarop een bal wordt beoordeeld.

De FIFA, de wereldvoetbalbond, stelt zeven eisen. De omtrek moet tussen de 68,5 en 69,5 centimeter liggen, het gewicht tussen de 420 en 445 gram. Dat gewicht mag door wateropname maximaal 10 procent toenemen. Dat is een eis waar productmanager Raff om moet lachen. In het testcentrum in Scheinfeld draait een wasmachine vol ballen. De gewichtstoename van de Tango 12 is maximaal 0,1 procent.

Specificaties van de FIFA houden geen rekening met de mate waarin de bal aan de voet kleeft en de hoeveelheid energie die een bal absorbeert. Dat zijn juist terreinen waarop volgens Raff nog winst te boeken valt. De rand van kunstschofschuim waaruit de binnenkant van de buitenbal bestaat, schiet bij aanraking niet meteen terug in de oorspronkelijke vorm maar met een minieme vertraging, honderdsten van een seconde. Net genoeg om een speler meer greep te geven op de bal.

Wat valt er nog te verbeteren aan de bal? Is elke ontwikkeling niet per definitie marginaal? Cosmetica? Nu wordt de productmanager voetbal van Adidas een beetje nijdig. „Vergis je niet omdat de buitenkant van de Tango 12 op het eerste oog niet van vorige ballen verschilt. Aan de binnenkant verandert nog steeds van alles. De latex binnenbal is vervangen door een buthyl binnenbal die minder poreus is. We hebben het ventiel verbeterd.”

Topspelers zoals de Engelsman Ashley Young, de Zweed Johan Elmander en de Duitse doelman Manuel neuer reageren enthousiast op de Tango 12, zegt Raff. Ze zijn in een vroeg stadium bij de ontwikkeling van de bal betrokken. Ze hebben in de ontwikkelingsfase alle versies van de bal getest.

Eind vorig jaar introduceerde Adidas de bal bij de loting voor het EK. Elk nationaal team kreeg dertig ballen om mee te oefenen. Kenners mogen beoordelen of de Tango 12 in Polen Oekraïne bijdraagt tot sneller, beter spel.

Bij het WK in Brazilië over twee jaar presenteert Adidas weer een nieuw model. Nog beter. Maar nog altijd niet rond.

DICK WITTENBERG

    • Dick Wittenberg