'Wat we laten zien is heel erg Gronings'

In de buurt van een vervallen steenfabriek in Appingedam is een theaterversie van Thomas Rosenbooms roman De nieuwe man te zien. De schrijver aanschouwde op locatie het resultaat.

Nederland, Appingedam, 01-06-'12; Premiere van de muziektheatervoorstelling De Nieuwe Man in Appingedam. Het gelijknamige boek van Thomas Rosenboom speelt zich af op een Groninger werf aan het Damsterdiep in de buurt van Wirdum in het begin van de vorige eeuw. Schrijver Rosenboom in het decor. Kees van de Veen

„Deze werfeigenaar Bepol is aan het slot levensgevaarlijk, hij is een soort duivel. In mijn boek is hij dat niet.”

Schrijver Thomas Rosenboom oogt verrast en ontroerd na afloop van de première van de muziektheatervoorstelling De nieuwe man, geïnspireerd op zijn gelijknamige roman uit 2003. Deze karaktertrek van hoofdpersoon Berend Bepol legt een ander accent op zijn boek. Rosenboom is er verheugd over: „Het is bijzonder te ontdekken dat een medium als muziektheater aan een bestaand prozaverhaal een ander gezicht geeft, en toch blijft het mijn boek. Ik herkende de personages en de scènes. Ik heb de theatermakers de vrije hand gegeven om hun plezier niet te bederven.”

Rosenbooms roman over de krachtmeting tussen een scheepsbouwer en zijn stugge knecht is geïnspireerd door de lotgevallen van een echt bestaande scheepswerf in Wirdum in Groningen, aan het Damsterdiep. Tussen 1913 en 1973 lag daar de werf van Arend Apol, in het boek getransformeerd tot Berend Bepol. Regisseur Harm-Ydo Hilberdink heeft het hele Damsterdiep, van Delfzijl tot Groningen, afgezocht om een geschikte locatie te vinden. „Ik wilde drie elementen in de voorstelling benadrukken: het industriële gevoel, het weidse Groninger landschap en het water. Uiteindelijk vonden we de ideale plek: een verlaten steenfabriek vlakbij Appingedam.”

Voor zijn roman verrichtte Rosenboom veel onderzoek. Waar de oorspronkelijke scheepswerf lag, bevindt zich nu een garage, Japoto Parts. Tussendoor was er een sloopbedrijf voor binnenvaartschepen gevestigd. Eigenaar Klaas Roggen bevestigt dat hij regelmatig „literair toerisme” bij zijn garage ontvangt, allemaal lezers van De nieuwe man. Hij laat, aan de oever van het Damsterdiep, de voormalige werfhelling zien. Nu groeit er gras overheen. Maar de steilte naar het Damsterdiep toe is gebleven. Dan valt ook op hoe smal de vaart is, niet meer dan een paar meter. Daarom werden de schepen hier dwars te water gelaten. Deze „dwarse tewaterlating” krijgt in Rosenbooms roman kleurrijke beschrijvingen.

Het decor met rails en werklorries die als bewegende podia fungeren wekt de suggestie van bedrijvigheid. Eigenaar Bepol wil meegaan met zijn tijd. „De toekomst is nu!” luidt zijn devies. Hij is bang voor stilstand. Aanvankelijk zag Hilberdink eerder een film voor zich dan een theatervoorstelling. Het boek telt nauwelijks dialoog. Rosenbooms beschrijvingen roepen een verdwenen wereld van scheepsbouw op. Foto’s en filmbeelden uit die tijd zijn er nog. Maar hiermee heb je geen levend muziektheater.

Nynke Klompmaker kreeg het verzoek de roman te bewerken tot een script van zestig bladzijden. Rosenboom liet haar de vrije hand, dat was voor haar ook wel „een voorwaarde om van de roman een theatervoorstelling te maken”. Bovendien schreef ze ook de liedjes die niet in het boek staan. Volgens Klompmaker was de schrijver „zeer geïnteresseerd zijn boek terug te vinden als theatervoorstelling”.

Naast Bepol en zijn knecht Niesten spelen twee vrouwen een rol, Bepols echtgenote Agaat en hun dochter Ilse. Klompmaker heeft hun rollen „groter en sterker” gemaakt. „Ilse is in het origineel de verlegen dochter die maar niet aan een man kan komen, totdat haar vader haar aan zijn knecht uithuwelijkt. Haar onderdanige houding in de roman heb ik veranderd in een personage met kracht en initiatief. Het verhaal is toegesneden op vier personen: een dochter van twee ouders en de vierde persoon, een nieuweling. Hiermee is een klassieke tragedie gegeven, waarin de jongeman staat voor een andere, moderne tijd.”

Rosenboom staat bekend om zijn gebeitelde zinnen met vaak archaïsch taalgebruik en metaforen. Het klinkt als iets onmogelijks, maar dit blijft in de voorstelling behouden. Niet in de laatste plaats door de muziek die aansluit bij de nieuwe stromingen uit die tijd, jazz en ragtime. En als Roelof Pieters in de rol van Bepol uitroept dat hij Niesten (Ad-Just Bouwman) heeft verslagen, dan is dat helemaal in de sfeer van Rosenbooms roman. „En”, voegt de regisseur eraan toe, „wat we laten zien is heel Gronings. Het verstokte, in zichzelf gekeerde van de mannen. En ondertussen hun dromen nastreven en elkaar dwarsbomen. Rosenboom schreef, misschien ongewild, met zijn roman een prachtig drama voor theater.”

‘De nieuwe man’ door Theaterwerkplaats Groningen. Oude Steenfabriek Langerijp, Appingedam. T/m 16/6. Inl: denieuweman.com

    • Kester Freriks