Het godsgeschenk blijft lekker in Argentinië

De doorslaggevende beeldende kunstmanifestatie Documenta begon met een annulering: de 37.000 kilo wegende meteoriet El Chaco kwam niet naar Kassel.

Het moest de grote publiekstrekker van de Documenta gaan worden. En even leek het ook te gaan lukken, het ambitieuze plan dat de Argentijnse kunstenaars Guillermo Faivovich en Nocolás Goldberg voor de belangrijke vijfjaarlijkse kunsttentoonstelling hadden ingediend.

Het duo wilde de op één na grootste meteoriet ter wereld, een gevaarte van 37 ton met de naam El Chaco, van Argentinië naar de Duitse stad Kassel verplaatsen – een object ouder dan de aarde zelf, dat vierduizend jaar geleden de dampkring was binnengevlogen.

El Chaco zou het zwaarste buitenaardse object zijn dat ooit door mensen getransporteerd zou worden. In Kassel zou het als een kosmische readymade tentoongesteld worden op het plein naast het Fridericianum, in de buurt van andere memorabele Documenta-kunstwerken van Joseph Beuys en Walter De Maria. De Argentijnse overheden hadden al ingestemd.

Maar uiteindelijk is de meteoriet toch thuisgebleven, vertelde Documenta-directeur Carolyn Christov-Bakargiev gisteren tijdens haar openingsspeech aan de drieduizend toegestroomde kunstjournalisten. De lokale indianen van de Moqoit-stam die de meteoriet beheren, konden het onderling niet eens worden of ze hun „geschenk van God” wel moesten uitlenen.

Te vaak al immers, hadden kolonisten hun bezittingen meegenomen en nooit meer teruggegeven. Wie kon hun beloven dat Kassel El Chaco niet zou houden? Ze kregen steun van zo’n veertig vooraanstaande Argentijnse astrologen en antropologen die vonden dat het verplaatsen van de meteoriet de rechten van de inheemse bevolking schond. En zo werd de kunsttentoonstelling plotseling het middelpunt van een politieke discussie.

„Daarom hebben we besloten het project af te blazen”, zei Christov-Bakargiev. „Onze intentie was juist om door dit object mensen bij elkaar te brengen. Verdeeldheid creëren is nooit onze bedoeling geweest.”

Is het kunst, om zo’n immens stuk ruimtepuin over de oceaan te willen verslepen?

Zulke vragen kun je op deze dertiende editie van de Documenta regelmatig stellen. Want deze tentoonstelling gaat, aldus Christov-Bakargiev, over de relatie die mensen met objecten hebben. Ze laat voorwerpen zien die je niet per se als kunst zou bestempelen. Zoals de vaasjes die de Italiaanse schilder Giorgio Morandi jaar in jaar uit bestudeerde in zijn atelier, en die nu staan te pronken in een glazen vitrine. Zoals brokstukken van de door de Talibaan vernielde boeddha’s uit Bamiyan, die uitgestald liggen in een glazen kast. Of zoals de handdoek met de initialen ‘AH’ die de fotografe Lee Miller in 1945 meenam toen ze een bezoek bracht aan Hitlers appartement in München, en die in Kassel samen met de parfumfles van Eva Braun tentoongesteld wordt.

Volgens Christov-Bakargiev is de grens tussen wat kunst is en wat niet steeds minder belangrijk aan het worden. Objecten kunnen volgens haar bezield zijn, beladen met geschiedenis, getekend door trauma. Die animistische houding loopt als een rode draad door heel haar tentoonstelling.

Want waarom, zo stelde ze zich gisteren de vraag, verplaatsen we ons niet in El Chaco? „Wil de meteoriet wel op reis? Heeft hij rechten, en zo ja, hoe kunnen we die respecteren? Zou El Chaco het uitstapje naar een kunsttentoonstelling hebben kunnen waarderen? Of had hij zich meer thuis gevoeld op een wereldtentoonstelling?”

Zo dwong de Documenta-directeur het voltallige kunstjournaille te mijmeren over een ongewone vraag: wat wil de meteoriet?

Documenta 13 opent 9 juni voor het publiek en is t/m 16 sept te zien op diverse locaties in Kassel. Inl: documenta.de

    • Sandra Smallenburg