Geronseld voor Ntaganda

Rwanda steunt de muitende Congolese generaal Bosco Ntaganda, zo stelt Human Rights Watch.

A March 23 Movement (M23) rebel soldier keeps watch on the valley below the hill of Kavumu in North Kivu, eastern Democratic Republic of the Congo (DRC), on June 3, 2012. An AFP correspondent in Congo and an independent French journalist were briefly detained on June 3 by M23 forces in the Virunga region and then interrogated by civil intelligence officers before being released. Fighting between M23 rebels and Congolese soldiers resumed on June 4 in the Virunga park where the rebel movement embroiled in cat-and-mouse clashes with loyalist troops for weeks has been holding its position on the hills of Runyonyi. AFP PHOTO / MELANIE GOUBY AFP

Redacteur Afrika

Rotterdam. Zo’n dertig jongeren zaten twee weken geleden een film te kijken in een provisorische bioscoop in het Rwandese district Musanze, een bergachtig gebied met vijf vulkanen langs de grens met Congo. Plotseling stopte er een vrachtwagen met militairen. Ze dwongen de jongens de vrachtwagen in en brachten hen naar een kamp van het Rwandese leger.

De jongens kregen wapens en munitie in handen gedrukt en werden bij de grens overgedragen aan de Congolese generaal Bosco Ntaganda, die door het Internationaal Strafhof wordt gezocht. Ntaganda is eind maart gedeserteerd uit het Congolese leger en bevecht dat nu met enkele honderden strijders in het grensgebied tussen Congo en Rwanda. De jongens werden ontvoerd om Ntaganda’s troepenmacht te versterken.

„[De muiters] gaven ons wapens en we kregen het bevel om te vechten. Ze hadden ons alleen laten zien hoe we een geweer moesten gebruiken”, zegt een Rwandese jongen in een nieuw rapport van Human Rights Watch (HRW). Deze mensenrechtenorganisatie beschuldigt het Rwandese leger ervan de muiterij van Ntaganda te steunen met wapens, munitie en 200 tot 300 rekruten, onder wie veel geronselde Rwandese burgers. Er zijn ook kinderen bij. De Verenigde Naties kwamen een week eerder al met soortgelijke beschuldigingen in een interne memo die uitlekte naar de BBC en The New York Times.

HRW baseert zich op gesprekken met 23 mensen die uit handen van de muiters zijn ontsnapt naar VN-bases in de regio. Ook sprak ze met onder meer ooggetuigen die Ntaganda met Rwandese officieren hebben gezien. De Rwandese regering ontkent alle aantijgingen.

„Rwanda moet onmiddellijk ophouden met Ntaganda te steunen”, zegt Anneke van Woudenberg, die voor HRW onderzoek doet in Congo. „De VN-Veiligheidsraad heeft een wapenembargo tegen Congo ingesteld. Het Internationaal Strafhof heeft een arrestatiebevel tegen Ntaganda uitgevaardigd. Hij staat op de sanctielijst van de Veiligheidsraad. Rwanda is verplicht hem te arresteren als hij op Rwandees grondgebied komt.”

Rwanda heeft eerder een militie in Oost-Congo gesteund om zo greep te kunnen houden op het grondstofrijke gebied. Wat ook meespeelt, is de aanwezigheid van de FDLR, een militie extremistische Hutu’s die in 1994 in Rwanda meededen aan de genocide en naar Oost-Congo vluchtten. De FDLR is Rwanda een doorn in het oog.

Om de FDLR te verslaan, steunde Rwanda in 2006 de opstand van de Congolese krijgsheer Laurent Nkunda, die zei de Tutsi’s tegen de Hutu’s te willen beschermen. Een kwart miljoen burgers vluchtte voor het geweld. Strijders van Nkunda’s CNDP vermoordden honderden burgers, aldus mensenrechtenorganisaties. Nkunda werd in 2009 gevangengenomen na een gezamenlijk offensief van Congo en Rwanda en zit in de cel in Kigali.

Na de ondertekening van een vredesakkoord werden de CNDP-strijders geïntegreerd in het Congolese leger. Sindsdien hebben ze hun macht in Oost-Congo kunnen uitbreiden. ,,Het is eigenlijk een leger binnen het leger”, zegt Van Woudenberg. ,,Ze hebben handelsbelangen in de regio en controleren de smokkelroutes naar buurlanden.”

De machtige generaal Ntaganda is een van hen. Vóór de muiterij bewoog hij zich vrijelijk in de provincies Noord- en Zuid-Kivu, ondanks het arrestatiebevel van het Strafhof. Regeringsfunctionarissen en VN-blauwhelmen keken machteloos toe.

De Congolese president Joseph Kabila wilde Ntaganda lange tijd niet arresteren omdat dit de vrede en stabiliteit in Oost-Congo in gevaar zou brengen. Na de veroordeling van de Congolese krijgsheer Thomas Lubanga eind maart voerde het Internationaal Strafhof de druk op. Ntaganda sloeg aan het muiten, maar kreeg slechts zo’n 600 strijders mee. ,,Het was niet bijster succesvol”, aldus Van Woudenberg. ,,Vandaar dat Rwanda de helpende hand bood.” Ze verdenkt Rwanda ervan dat het wil voorkomen dat het CNDP-netwerk wordt ontmanteld. ,,Zo houden ze een vooruitgeschoven groep in Oost-Congo waar ze macht over hebben, als buffer tegen de FDLR. En via de CNDP kunnen ze hun belangen in de grondstoffenhandel veiligstellen.”

De tactiek doet denken aan de steun aan de opstand van Nkunda in 2007 en 2008, maar de huidige rebellie is lang niet zo omvangrijk. Waar Nkunda het bevel voerde over 5.000 strijders en dreigde naar hoofdstad Kinshasa op te rukken, zit Ntaganda met een paar honderd man op een paar heuvels. Volgens militaire experts kunnen ze het daar een tijd uithouden, zolang Rwanda wapens en munitie blijft leveren.

De beschuldigingen van HRW hebben nog niet geleid tot een openlijk conflict tussen Rwanda en Congo. „De Congolezen werken hard om de communicatielijnen open te houden”, zegt Van Woudenberg. ,,Maar binnenskamers zijn ze verontrust. Dat leidt tot gespannen ontmoetingen tussen de twee landen.”

Ironisch genoeg heeft de muiterij de FDLR terrein opgeleverd, omdat het Congolese leger zich op de muiters richtte. De FDLR heeft zijn aanvallen op burgers opgevoerd, waarop burgermilities uit wraak tegenaanvallen lanceerden. Honderden burgers kwamen om. Volgens de laatste cijfers van de VN zijn honderdduizend mensen op de vlucht geslagen. Voor sommigen is het al de derde keer dat ze ontheemd raken door de eindeloze reeks conflicten tussen krijgsheren, milities en rebellengroepen in Oost-Congo.