Spanning laait op in Oekraïne door Russische taalwet

De erkenning van Russisch als officiële regionale taal in de Oekraïne wordt door critici gezien als een aanwijzing voor toenadering tot Moskou. ‘Wat de weervolven doen, druist in tegen alles wat Oekraïens is.’

Over het levensgrote beeldscherm op het centrale Plein in Kiev, waar tienduizenden voetbalfans vanaf vrijdag hun elftallen toejuichen, werd gisteren een gigantische Oekraïense vlag gedrapeerd. Met een steunbetuiging aan de eigen ploeg, een teken van nationale harmonie, had dat niets te maken.

De nationale tweekleur stond hier symbool voor de immense verdeeldheid binnen de vroegere Sovjetrepubliek, een land dat twintig jaar na zijn onafhankelijkheid nog altijd verscheurd is tussen oost en west – al zullen zijn leiders tijdens het EK graag een ander beeld willen uitdragen.

De vlag was opgehangen door aanhangers van de voormalige premier Joelia Timosjenko, die een gevangenisstraf uitzit van zeven jaar in Charkov, in het oosten van het land. Haar veroordeling wegens machtsmisbruik vorig jaar wordt gezien als een politieke afrekening door haar rivaal, huidig president Viktor Janoekovitsj.

Hun actie was een reactie op de stemming in het parlement gisteren over een omstreden taalwet. Volgens die wet moet het Russisch de status krijgen van een ‘regionale taal’, een ‘upgrade’ van wat het nu is. In Oekraïne wonen miljoenen mensen die geen andere taal spreken dan Russisch, met name in het zuiden (op de Krim) en in het oosten. Zij zeggen al jaren zich gediscrimineerd te voelen – waarover overigens ook Moskou vaak zijn beklag doet.

Met de wet zou aan die situatie een einde komen. Dat zou de EU, die aandringt op betere integratie van minderheden in Oekraïne maar vandaag nog niet heeft gereageerd, moeten verwelkomen, zeggen voorstanders. „Deze wet is in lijn met Oekraïnes Europese aspiraties en is in navolging van Europese verplichtingen,” zei parlementslid Kolesnitsjenko, die de wet meeschreef. De wet zorg t ervoor dat mensen Russisch kunnen gebruiken in onder meer rechtszalen en ziekenhuizen. Ook garandeert de wet het recht op Russisch in het onderwijs (de facto een legalisering van hoe het nu toegaat).

Maar Timosjenko’s aanhangers zien het als landverraad. Het Oekraïens zou niet gestimuleerd worden, er zou geen motivatie zijn om de taal te leren. Zij zien de wet om te beginnen als een verkiezingsstunt van Janoekovitsj, die in het oosten en zuiden zijn machtsbasis heeft. In september zijn er verkiezingen. Maar bovenal zien zij de wet als een aantasting van Oekraïnes soevereiniteit. Meer Russisch zou het land verder binnen de invloedssfeer van Rusland brengen.

„De weerwolven van de Partij van de Regio’s hebben besloten een wet aan te nemen die indruist tegen alles wat Oekraïens is”, meldde een betoger aan persbureau AP.

Na de stemming – de partij van de Regio’s, de partij van president Janoekovitsj, sprak er zonder enig debat zijn goedkeuring over uit – trokken de actievoerders met nog zo’n 3.000 anderen naar het centrale plein, waar het tot een confrontatie kwam met de oproerpolitie. Zij wisten wisten door het politiekordon te breken en de vlag over het beeldscherm te hangen. Oppositieleden hadden overigens een eerdere stemming geblokkeerd door de weg voor de voorzitter naar zijn spreekstoel fysiek te blokkeren. Het kwam toen tot een vechtpartij in de zaal. Een politicus moest naar het ziekenhuis worden afgevoerd.

In het Westen worden de ontwikkelingen nauw gevolgd. Na de val van het communisme hoopten velen dat het land zou democratiseren en een Europese richting in zou slaan. Dat leek te gebeuren na de Oranjerevolutie in 2004, mede onder leiding van Timosjenko. Maar onder Janoekovitsj is veel veranderd. Hij flirt met de EU én met Rusland, maar kiest niet. En zijn keuze is belangrijk. Het kan het geostrategische evenwicht in Europa veranderen. Oekraïne is Europa’s grote swingstate. In die context is ook een taalwet een relevant signaal.

Het is nog onduidelijk wanneer de volgende en laatste lezing van de wet is. In elk geval dit jaar. Timosjenko zwoer gisteren vanuit haar cel dat de wet er niet gaat komen. „Dat is geen soort wens van mij ofzo vanachter de tralies, maar een garantie!”

    • Chris Hensen