Schaamte van de terugtocht

Gozaran – Time Passing. Regie: Frank Scheffer. Met: Nader Mashayekhi. In: 5 bioscopen.

Frank Scheffers poëtische filmstijl leent zich wonderwel voor een onderwerp als Iran, waar de burgers als gevolg van de politieke druk en censuur gewend zijn om meer te suggereren dan te zeggen, meer aan te duiden dan te benoemen, en daarbij toch heel precies en kraakhelder kunnen zijn.

Dat zijn ook de stijlkenmerken van Scheffers internationaal bekende en gewaardeerde muziekdocumentaires. Die combinatie heeft in Gozaran – Time Passing geleid tot een van zijn mooiste, meest indrukwekkende films. Wat niet gezegd kan en mag worden onder de dictatuur, gaat haast ongemerkt over in het mysterie en het onzegbare van grote muziek.

Mahler. Daar concentreert de Iraanse dirigent en componist Nader Mashayekhi zich op in zijn werk met het Tehran Symphony Orchestra, waar hij tijdens een periode van politieke ontspanning leiding aan gaat geven, na een verblijf van 25 jaar in Wenen. Kijk, Beethoven en Mozart zijn mooi, maar daarin kan hij met zijn Iraanse musici nooit echt uitblinken. Bij Mahler ligt dat anders: Mahler was zelf een buitenstaander, die de muziektraditie op de schop nam, legt hij uit aan zijn orkest. Dat kan een orkest dat zelf geheel bestaat uit outsiders van de westerse muziektraditie, zich werkelijk eigen maken.

Zijn vader, een acteur die graag de Perzische dichter Hafez reciteert, heeft er weinig fiducie in. Het streven van zijn zoon om westerse (christelijke en joodse) muziek te laten versmelten met Perzische tradities, zal onherroepelijk op weerstand stuiten bij de autoriteiten. En hij loopt ook vast, maar zijn echec – als dat het is – is glorieus en buitengewoon waardevol. De film eindigt met een bezoek bij componist Arvo Pärt om te spreken over een bewerking van zijn Fratres voor traditionele Perzische instrumenten – Mashayekhi is moe, mistroostig, maar niet verslagen.

Peter de Bruijn

    • Peter de Bruijn