‘De dialoog moet winnen’

Frank Scheffer dacht dat hij wel klaar was met zijn muziekfilms. Tot hij de rijke muzikale cultuur van Iran in het vizier kreeg.

Musici van het Tehran Symphony Orchestra spelen graag muziek van Mahler. „Zijn muziek is heel expressief. In een land waarin wij zo weinig expressiemogelijkheden hebben, is dat heel waardevol.”

Eigenlijk was documentairemaker Frank Scheffer wel klaar met zijn muziekfilms. Hij specialiseerde zich de afgelopen 25 jaar in het maken van films over cruciale muziekstukken en componisten uit de twintigste eeuw, met nadruk op het modernisme: Stravinsky, de Weense School (Berg, Webern, Schönberg), het serialisme en buitenbeentjes als John Cage, Stockhausen en Frank Zappa. Met The One All Alone, zijn film over componist Edgard Varèse, rondde Scheffer naar eigen zeggen dit deel van zijn werk af. Maar toen ontmoette hij de Iraanse dirigent en componist Nader Mashayekhi en realiseerde hij zich dat er ook buiten het Westen boeiende muzikale ontwikkelingen plaatsvinden.

Mashayekhi laat in zijn werk de verschillende klankculturen van Europa en Perzië gelijkwaardig naast elkaar bestaan. Niet alleen in zijn eigen composities, zoals het prachtige Fie ma Fie dat in Scheffers nieuwe film Gozaran – Time Passing te horen is, maar ook in het uitvoeren van verschillende muzieksoorten. Scheffer zag in Mashayekhi een zielsverwant en volgde hem enkele jaren in diens poging een symfonieorkest in Teheran op te zetten. Het spelen van westerse klassieke muziek in Iran was al niet makkelijk, maar na de verkiezing van de conservatieve Ahmadinejad tot president moest Mashayekhi al snel het veld ruimen.

„Door mijn ontmoeting met Nader Mashayekhi in 2006 besefte ik dat mijn project om de muziekgeschiedenis te documenteren helemaal nog niet af was”, vertelt Scheffer. „Toen ik mijn film over Frank Zappa maakte, zag ik op televisie een concert van het symfonieorkest van Teheran dat in Duitsland een compositie van Zappa uitvoerde, Dog Breath Variations. Ik was zo enthousiast dat ik de volgende dag onmiddellijk heb geprobeerd in contact te komen met het orkest. Kort daarop ontmoette ik Nader voor het eerst en hij bleek mijn films te kennen. In Iran circuleren illegale kopieën van mijn werk, zoals Conducting Mahler. Ik was zeer vereerd. De documentaire die ik uiteindelijk over hem heb gemaakt, is heel persoonlijk: in Nader vind ik mijzelf, en hij ziet zichzelf terug in mij. Ondanks onze verschillende achtergronden, komen onze interesses overeen: Gustav Mahler, John Cage, Frank Zappa. Het is fantastisch om een Iraanse componist tegen te komen van je eigen leeftijd met wie je alles kunt bespreken wat je bezighoudt. Tijdens het gesprek realiseerde ik me opeens dat de wereld veel groter is dan Europa en Amerika. Mijn muziekwerk is toch nog niet voltooid. Ik wil nu nog vier muziekfilms maken, voordat ik mij ga richten op speelfilms. Gozaran – Time Passing is er de eerste van. Daarna moeten nog films volgen over Syrië, China en India.

„Mijn werk is gebaseerd op ontwikkelingen in de moderne muziek van de twintigste eeuw, de constante vernieuwingen van het modernisme. In de 21ste eeuw is die ontwikkeling ten einde, de vernieuwingsgedachte is in opspraak geraakt en heeft haar relevantie verloren. Het gaat nu meer over de dialoog tussen culturen, die gelijkwaardig naast elkaar bestaan. Daar waar twee culturen elkaar treffen, gebeuren spannende dingen. In Gozaran – Time Passing wil ik die juxtapositie, dit trefpunt onderzoeken.

„De komende films worden qua stijl heel anders dan het type documentaire dat ik tot nu toe over componisten maakte. Zonder interviews en met een voice-over die een heel andere, meer dramatische functie heeft. In Gozaran – Time Passing hoor je bijvoorbeeld de poëzie van de 14de-eeuwse Perzische dichter Hafez en de bespiegelingen van Nader Mashayekhi zelf.

„Voorheen probeerde ik de ziel van de muziek te onderzoeken, nu wil ik de mens er veel meer bij betrekken. De mens maakt immers de muziek. Ik maak geen film meer over iemand, maar mét iemand. Nader heeft er bij de montage bijgezeten en schreef de voice-overteksten op basis van wat hij in de montageruimte zag. Ik wil nu graag emotioneren, waar ik voorheen vaak voor terugschrok. Als je mensen portretteert aan wie de kijker zich kan spiegelen en met wie hij zich kan identificeren, ga je makkelijker meeleven, dan kan verwondering en reflectie ontstaan.

„Mijn films beogen niet de wereld te veranderen, maar bevatten altijd wel een educatief element. Met Gozaran – Time Passing wil ik radicaal ingaan tegen het in veel media geschetste beeld van Iran. Ik wil daar als onafhankelijke documentairemaker iets tegenoverstellen. Ik laat zien dat Iran veel meer is dan een ‘schurkenstaat’. Het is een interessante en rijke cultuur die van oudsher altijd tussen Oost en West heeft gezeten. Iran heeft misschien wel de mooiste poëzie van de wereld voortgebracht en het schaken uitgevonden. En er komen natuurlijk fenomenale films vandaan. Toen ik Abbas Kiarostami’s Ten zag, realiseerde ik me: Iraniërs zijn hetzelfde als wij. Ze hebben dezelfde menselijke problemen. Wat is eigenlijk het verschil?

„Het laten zien van andere culturen opent nieuwe perspectieven. Kunst van nu heeft de verantwoordelijkheid om te reflecteren op de dialoog tussen culturen. De essentie van een goede dialoog is dat je gelijkwaardig bent. Als de een de ander domineert, komen we geen stap verder. Het gaat om mentaliteit: Iraniërs moeten zich niet minderwaardig aan ons voelen, en wij moeten ons niet boven hen geplaatst voelen. We moeten van elkaar leren, elkaar ondersteunen. Alleen op die manier kunnen we groeien.

„Natuurlijk heeft mijn film ook een politieke dimensie. Alles is politiek. Als Nader benadrukt dat Mahler zich bewust afzette tegen zijn voorgangers en dat dit de enige manier is om verder te komen, is dat een uitspraak die er binnen de Iraanse politieke context bepaald niet om liegt.”

    • André Waardenburg