Angst voor snel vervluchtende wereld

De ontvangst van de korte roman Cosmopolis van Don DeLillo was zuinig. Maar het boek beklijft nog steeds.

Plotloos, onrealistische personages, gedateerd; de kritieken waren hard bij de verschijning van Cosmopolis in 2003. Gewend aan complexe, visionaire romans als White Noise en Underworld reageerden recensenten teleurgesteld op Don DeLillo’s verhaal over een beursgoeroe die vanuit centraal Manhattan naar een achterbuurt rijdt voor een kappersbezoek. Ondertussen vergokt hij zijn kapitaal op de beurs. Als verhaal over de ondergang van een gewetenloze kapitalist is Cosmopolis weinig meeslepend en verwarrend. Het is interessanter het boek te zien als een 209 pagina’s lange momentopname van stad en samenleving aan de vooravond van de 21ste eeuw.

Terwijl de woordenstroom van Eric Packer en zijn medewerkers over de kunst van het geld verdienen over de lezer dendert, krijgen we beelden van New York zoals Packer het ziet. Vanuit zijn van de buitenwereld afgesloten limousine – een door David Cronenberg prachtig gereconstrueerde futuristische bubble – beschrijft hij de presidentiële escorte op zijn weg. Van wolkenkrabbers tot computers, het zijn relikwieën van een voorbij tijdperk; ‘rubbish generated by progress’.

Zijn blik wordt gedomineerd door wat DeLillo als dé toekomst presenteert: het cyberkapitalisme. Het systeem waarin geld wordt verhandeld dat in werkelijkheid niet eens bestaat. Packer leent enorme hoeveelheden van de yuan en belegt deze, overtuigd dat de koers van de munt zal dalen en hij winst genereert. Dankzij de hightech gadgets in zijn bubble kan Packer dit 24 uur per dag doen. Waarom zou je je dus interesseren voor het New York achter je limousineramen? Wanneer Packer letterlijk het contact met de realiteit verliest en zijn toekomst begint te zien op de talrijke plasmaschermen rondom hem, kijkt niemand op. „Tegenwoordig maakt geld tijd”, verklaart de filosofe Vija Kinski.

Maar dan faalt Packers systeem. De yen daalt niet. Seks, drank en geld blijken geen voldoening te schenken. Plots duiken in het boek niet enkel lyrische beschrijvingen op van nieuwe technologie en beursberichten. Met enige sympathie bekijkt Packer antiglobalistische betogers die zijn limo besmeuren en zichzelf in brand steken voor een ideaal. Wanneer hij later met duizenden anderen in een rouwstoet belandt voor een rapper, slaat de sympathie zelfs om in euforie. Als een verlosser wordt de kapper uit Packers jeugd beschreven. Keuvelend met hem over zijn verleden in plaats van de toekomst krijgt de beursgoeroe iets menselijks.

DeLillo’s prozagedicht eindigt abrupt. Wat je moet aanvangen met de stroom futuristische en herkenbare stadsbeelden, weet je niet. Evenmin krijg je het antwoord op talloze opgeroepen vragen over de effecten van kapitalisme en technologie op ons leven. Maar misschien hoeft dat ook niet. Cosmopolis is een momentopname, een collage van fragmenten en citaten die samen een fascinerend beeld geven van een maatschappij in de ban van razendsnelle ontwikkelingen, en de angst die dat met zich meebrengt.

    • Sabeth Snijders