Spinozapremies voor onmogelijke bacterie en moleculen tussen de sterren

Vier wetenschappers ontvangen vandaag de Spinozapremie, de wetenschapspremie die jaarlijks door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) wordt uitgegereikt. Hoogleraar microbiologie Mike Jetten, hoogleraar algebra en topologie Ieke Moerdijk, hoogleraar antropologie van het lichaam Annemarie Mol en hoogleraar fysica en chemie van de interstellaire ruimte Xander Tielens krijgen elk 2,5 miljoen euro, vrij te

Vier wetenschappers ontvangen vandaag de Spinozapremie, de wetenschapspremie die jaarlijks door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) wordt uitgegereikt. Hoogleraar microbiologie Mike Jetten, hoogleraar algebra en topologie Ieke Moerdijk, hoogleraar antropologie van het lichaam Annemarie Mol en hoogleraar fysica en chemie van de interstellaire ruimte Xander Tielens krijgen elk 2,5 miljoen euro, vrij te besteden aan wetenschappelijk onderzoek.

NRC vroeg deze succesvolle wetenschappers wat hen drijft in hun werk.

Hoogleraar fysica en chemie van de interstellaire ruimte Xander Tielens. Foto Ivar Pel / NWOHoogleraar fysica en chemie van de interstellaire ruimte Xander Tielens. Foto Ivar Pel / NWO

Xander Tielens (1953, Universiteit Leiden) bestudeert de moleculen die tussen de sterren zweven. PAKs bijvoorbeeld – de polycyclische aromatische koolwaterstoffen die op aarde zo’n slechte naam hebben omdat de meeste kankerverwekkend zijn. Ze zitten in de uitlaatgassen van auto’s en in de walm van kaarsvlammen. In de ruimte ontstaan ze als sterren aan het einde van hun leven een groot deel van hun massa uitstoten – “als sterren walmen zoals die kaarsen”, zegt Tielens.

“Het samenwerken met mensen uit allerlei disciplines motiveert mij. Zeker, de sterren zijn ook fascinerend, maar als ik op mijn werk tot dusverre terugkijk dan heb ik het werken met anderen het meest gewaardeerd. En dat je jonge studenten tijdens hun promotieonderzoek in vier jaar tot wetenschappers ziet opgroeien.”

Hoogleraar microbiologie Mike Jetten. Foto Ivar Pel / NWOHoogleraar microbiologie Mike Jetten. Foto Ivar Pel / NWO

Mike Jetten (1962, Radboud Universiteit Nijmegen) heeft er zijn specialiteit van gemaakt bacteriën op te sporen die van nature chemische reacties uitvoeren die veel wetenschappers voor ‘onmogelijk’ houden. Het begon allemaal met de ontdekking van de zogeheten anammox-bacterie. De voorheen onbekende bacterie bleek uiteindelijk zelfs een belangrijke rol te spelen in de stikstofkringloop op aarde. De helft van de totale hoeveelheid stikstof in de atmosfeer wordt door deze reactie gemaakt.

„Ik heb de smaak te pakken gekregen van het ontdekken wat anderen niet kunnen vinden. Bepaalde reacties worden voor onmogelijk gehouden, maar zulke organismen moeten bestaan, weten we al. Uit de thermodynamische berekeningen die wij maakten, bleek dat uit bepaalde chemische reacties zoveel energie vrijkomt dat daar makkelijk een bacterie van kan leven.”

Hoogleraar antropologie van het lichaam Annemarie Mol. Foto Ivar Pel / NWOHoogleraar antropologie van het lichaam Annemarie Mol. Foto Ivar Pel / NWO

Annemarie Mol (1958, Universiteit van Amsterdam) is hoogleraar antropologie van het lichaam. Ze kijkt met de bril van een antropoloog naar de manier waarop we met ons lichaam omgaan. Ze bestudeert kwesties rond eten – van proeven tot mondiale honger. Twee jaar geleden kreeg ze daarvoor al een vijfjarige Europese onderzoekssubsidie.

„Ik wil de sociale dimensie in de biologie te brengen, en het lichaam in de sociale theorie. Niet als verklarende factor, maar als element van onze alledaagse praktijken.”

Hoogleraar algebra en topologie Ieke Moerdijk. Foto Ivar Pel / NWOHoogleraar algebra en topologie Ieke Moerdijk. Foto Ivar Pel / NWO

Ieke Moerdijk (1958, Radboud Universiteit Nijmegen) doet onderzoek naar ruimtelijke vormen in drie, vier of zelfs een willekeurig groot aantal dimensies. Deze tak van de wiskunde heet topologie, een abstracte meetkunde. De topologie bestudeert de essentiële eigenschappen van objecten, dat wil zeggen de eigenschappen die niet veranderen als je de objecten vervormt. Vergelijk het met kleien volgens bepaalde regels: je mag een stuk klei indeuken, uitrekken of verbuigen, maar niet verscheuren, er gaten in prikken of stukken aan elkaar plakken.

„Ik wil niet al te zeer als een romanticus overkomen, maar ik word toch vooral gedreven door de schoonheid en harmonie van de wiskunde. Theorieën en stellingen die wij mooi of elegant noemen, hebben vaak een sterk verklarende werking. Elegantie is vaak een indicatie dat een wiskundige ontdekking van blijvende waarde is. Om die reden geloof ik ook niet dat computers ooit de wiskundigen van vlees en bloed kunnen vervangen. Een lang en ingewikkeld bewijs geleverd door een computer is vergelijkbaar met een vaak herhaald experiment in de natuurkunde: het levert een argument dat een stelling waar is, maar levert niet per se een nuttig en productief inzicht aangaande waarom die stelling waar is. Wat mij intrigeert is de vraag waarom bepaalde wiskundige patronen op elkaar lijken.”

Lees morgen meer over de winnaars van de Spinozapremie en hun onderzoek in NRC Handelsblad

Dit bericht kwam tot stand met medewerking van Margriet van der Heijden, Wim Köhler, Bennie Mols en Sander Voormolen

    • Lucas Brouwers