'Mommy porn' voor boven de dertig van E.L. James

Het verhaal van dit wereldsucces is een sprookje: E.L. James, een grote fan van Stephanie Meyer, begint op een website in de stijl van de Twilightboeken te schrijven. Aangemoedigd door enthousiaste reacties gaat ze haar werk in eigen beheer uitgeven, en wanneer blijkt dat haar boeken heel aardig verkopen, springt een grote uitgever erop in. The rest is history, miljoenen verkochte exemplaren later. Ook hier staat in de week dat de vertaling van Vijftig tinten grijs (Prometheus, € 15,-) uitkomt het boek meteen in de top 10 van best verkochte boeken.

Een droomverhaal dus: getrouwde vrouw met twee kinderen in Londen heeft aandrang om haar seksuele fantasie op papier te zetten en krijgt wereldwijd succes met een sm-trilogie.

Sm, is dat grensverleggend in romans en is James daarom een succes? Nee. Pauline Réages Het verhaal over O (1954) is schokkender, De Sade’s Justine (1788) vernieuwender (en trouwens ook schokkender), Leopold von Sacher-Masoch’ Venus in bont (1870) invloedrijker.

Om de stijl is het ook niet te doen: op de ruim 500 pagina’s staat geen enkele mooie zin, het verhaal hobbelt dusdanig voort dat je de indruk krijgt dat James achter elkaar heeft doorgeschreven, zonder haar schrijfsels te herlezen, laat staan te redigeren. Clichés worden niet alleen niet geschuwd, ze worden omarmd: bij verbazing rollen de personages met de ogen, elke betekenisvolle blik is liefdevol, bij aarzeling bijt de prachtige, maar onzekere hoofdpersoon op haar onderlip en als iets indruk maakt zegt ze holy shit (holy cow in het origineel), maar liefst 84 keer.

Misschien ligt het succes dan in de sfeer eromheen? Deze ‘literaire erotica’ heeft de air die ‘literaire thrillers’ ook hebben: ze zijn ‘literair’.

Maar voor literaire erotica duurt het wel verdomd lang voordat er ook maar iets aan seks wordt gedaan. Het voorspel duurt een bladzijde of honderd, waarin hoegenaamd niets gebeurt, dat wil zeggen: de studente Anastasia Steele leert de zakenman Christian Grey kennen. Ondanks haar stevige naam, wordt ze door deze donkere, uiteraard groot geschapen, rijke en machtige man compleet betoverd. Ze voelt zich machteloos – en dat wordt nog benadrukt door het feit dat hij haar een contract laat teken waarin ze zich ook formeel aan hem overlevert. Pas op blz. 496 betreedt ze daadwerkelijk de sm-kamer: de etentjes en de seks daarvoor waren slechts ter voorbereiding.

De seks weerspiegelt deze machtsverhoudingen, zonder dat het heel extreem wordt. Goed: de gesprekken erover staan in het teken van bondage & sm, maar erg eigentijds of feministisch is dit zelfgekozen onderdanige perspectief niet. En juist daarin schuilt de sleutel van het succes, aldus Amerikaanse sociologen die zich over het boek bogen. Nu maatschappelijke gelijkheid weliswaar niet bereikt is, maar wel veel vaker vanzelfsprekend wordt bevonden, is de vlucht in onderdanigheid een nieuwe vorm van romantisch escapisme. Niet voor niets storten volgens de sociologen vooral vrouwen van boven de dertig zich op deze mommy porn. Het is echter de vraag of dit een verklaring is voor de nieuwe trend naar seksonderdanigheid. Immers: elke roman wordt alleen maar gelezen door een vrouw boven de dertig.

Dit boek slaat aan omdat James gewoon gezellige sm voor bij een kopje thee schrijft, desperate housewives in de slaapkamer, een vampierverhaal zonder scherpe tanden. En dat uiteraard met een rijke, donkere, groot geschapen man. Echt grensverleggend wordt het pas wanneer we lezen over een donkere, klein geschapen man.