Enthousiast met een hoofdletter A

Gehoord op de radio, in een vraaggesprek met een muzikant die vaak zal gaan optreden in een populair televisieprogramma. Was hij enthousiast over dit aanbod, wilde de interviewster weten. „Enthousiast met een hoofdletter A”, antwoordde de muzikant.

Grappig om te merken hoe je brein zo’n mededeling verwerkt. Eerst lichte verbazing, gevolgd door een snelle scan van het woord enthousiast. Enthousiast met een hoofdletter A? Dat zou er dus zó uitzien: enthousiAst. Vervolgens een lach, want de muzikant bedoelde natuurlijk: Anthousiast. Daarna een snelle check door de zin in gedachten terug te spoelen. Had ik ironie gehoord? Was dit humoristisch bedoeld? Nee, volgens mij niet. Hier sprak een muzikant die meent dat je enthousiast schrijft zoals het vaak wordt uitgesproken, namelijk met een a aan het begin.

Zijn er veel mensen die anthousiast of anthousiasme schrijven? Ja, op internet komen we dit duizenden keren tegen. In advertenties bijvoorbeeld: „Anthousiast persoon zoekt werk in Leeuwarden”. Op consumentenpagina’s: „Heeft iemand toevallig onlangs een toestel gekocht waar hij laaiend anthousiast over is?” En op websites van bedrijven: „Samen met Anneke zal zij deze taken met vol anthousiasme op zich nemen.” De meest geestdriftigen op internet blijken zelfs dolanthousiast of superanthousiast.

Is deze spelfout al tot de kranten doorgedrongen? Bijna niet, gelukkig. Eén keer in de Volkskrant („Loudon, een anthousiast jager”) en één keer in het Brabants Dagblad („Ook zij is net als Joop anthousiast”).

Bij mijn weten is de constructie x met een hoofdletter X, dan wel x met een grote (letter) X, betrekkelijk jong. Aanvankelijk zei men x met een hoofdletter – dus zonder herhaling van de beginletter. Die uitdrukking vinden we vanaf het begin van de 20ste eeuw. Zo schreef Frederik van Eeden in 1906 in De kleine Johannes: „De romantiek is dood, vriendje. Het leven moet je hebben. Het Leven met een hoofdletter.”

In de decennia daarna lezen we onder meer over „de Waarheid met een hoofdletter” (Karel van de Woestijne), „Barbaar met een hoofdletter” (Louis Couperus) en „Dichter met een hoofdletter” (Menno ter Braak).

Het vroegste voorbeeld mét herhaling van de beginletter dateert uit 1935, uit de roman Eiland van geluk van Eduard Coenraads: „Dat ligt ’m niet aan ’t systeem, maar aan den mens. Aan den Mens met een hoofdletter M.”

Het heeft decennialang geduurd voordat de variant met herhaling de overhand kreeg. Tot het begin van de jaren zeventig lezen we, in allerlei bronnen, over Kunst, Leven, Liefde, Verlangen, Waarheid, Schoonheid, het Kwaad, Slechtheid, Lijden en Zonde met een hoofdletter – zonder herhaling dus.

Ging het aanvankelijk vooral om de uitersten van Goed en Kwaad, vanaf de jaren zeventig en tachtig krijgt de variant mét herhaling de overhand en lezen we over „Heren met een hoofdletter H” (Simon Carmiggelt), „Student met een hoofdletter S” (Hazelhoff Roelfzema) en „Taak met een hoofdletter T” (Emma Brunt).

Inmiddels is de formulering x met een hoofdletter X een cliché geworden. Talloze restaurants en hotels bieden tegenwoordig „Ambiance met hoofdletter A”. Voor „Belevenissen met een hoofdletter B” kunt u overal terecht. Keuze genoeg als u op zoek bent naar „Creativiteit met een hoofdletter C”. Voor alle letters van het alfabet zijn duizenden voorbeelden te vinden. De muzikant op de radio vergiste zich, maar hij volgde wel een stramien dat we onder meer tegenkomen in „Service met een hoofdletter K”. Dergelijke ironische varianten zijn leuk maar zeldzaam, want ze werken alleen als de associatie snel voor iedereen duidelijk is en als die goed aansluit bij het eerste woord. Bij service werkt dit: kutservice, kloteservice. Maar „helemaal niet leuk met een hoofdletter K”, te vinden op internet, wekt dezelfde verwarring als „enthousiast met een hoofdletter A”.