Column

Wilders kreeg lesje staatsrecht voor beginners

Wat te denken van een parlementariër die hem onwelgevallige wetsvoorstellen via de rechter probeert tegen te houden? Politiek is er over de actie van Geert Wilders al het nodige gezegd, maar staatsrechtelijk is deze actie ook interessant.

Met enige regelmaat slaan belangengroepen, burgers of zelfs andere overheden immers aan het procederen tegen de wetgever. Vaak vanuit een politiek belang, een diepe overtuiging of een graat in de keel die ook na een parlementair debat is blijven steken. Denk aan comités die in de jaren zeventig en tachtig de fluoridering van het drinkwater en de plaatsing van kernwapens in Nederland probeerden te verhinderen. Of, eerder deze maand, de studentenorganisaties die de staat alsnog het opleggen van de parlementair afgesproken langstudeerboete willen verbieden.

Er is een boekenplank vol over de (on)mogelijkheid van het wetgevingsbevel of -verbod. Vooral het Tegelen-arrest uit 1999 en het Waterpakt-arrest uit 2003 van de Hoge Raad werden deze week door de deskundigen uit de kast getrokken om nog even na te lezen welke ruimte de rechter ook alweer heeft. In de Waterpaktzaak eiste de milieubeweging een bevel aan de wetgever om stante pede de Europese nitraatrichtlijn in te voeren. In de Tegelenzaak wilde een gemeente de eigen herindeling verhinderen omdat de provincie Limburg de wettelijke inspraak onvoldoende bood. In beide zaken wees de rechter de eis in te grijpen krachtig van de hand.

De scheiding der machten in ons type rechtsstaat houdt immers in dat de rechter zich niet mengt in de politieke kant van de wetgeving. De rechter mag zich wettelijk evenmin een oordeel aanmatigen over de ‘innerlijke waarde’ van een wet noch over de billijkheid ervan. Ook mag de rechter de wet niet toetsen aan de grondwet. Dat doet de wetgever helemaal zelf, meestal na advies van de Raad van State. Wie bezwaren of problemen heeft met een wetsvoorstel, meldt zich maar in het parlement, bij de politiek. Of die laat in een concrete zaak er het Hof voor de rechten van de mens naar kijken. Maar dan is die wet al lang en breed ingevoerd. Dat is het zo ongeveer.

Dat nota bene een parlementariër, toch een hoeder van de afbakening der staatsmachten opeens ‘als burger’ bij de rechter opduikt om de behandeling van een wetsvoorstel te laten uitstellen, was nog niet eerder vertoond. En het betrof bovendien Geert Wilders, geen vriend van de onafhankelijke rechtspraak, om het zachtjes te zeggen. Anderzijds, opportunisme is een politiek gewaardeerde eigenschap. En feitelijk past een poging de rechter te politiseren best in zijn opvattingen. Onafhankelijkheid van strafrechters vindt Wilders al overschat. Dus waarom niet een civiele rechter voor het PVV-karretje spannen?

Dat Wilders mordicus tegen het Europees Stabiliteitsmechanisme is, een noodfonds dat de eurocrisis moet helpen dempen, is ook duidelijk. Alle vertragingstactieken ten spijt verloor hij in de Kamer roemloos. De meerderheid wil gewoon verder met dit fonds – feitelijk werd dit fonds dus niet controversieel gevonden. De radicaal Wilders bewees zich ook niet aan deze parlementaire gewoonteregels te willen houden. En dus is de burgerlijke rechter ‘laatste redmiddel’. „Al dan niet toevallige meerderheden in de Staten-Generaal” mogen geen vrijbrief krijgen wetten te maken die „ons rechtssysteem kunnen aantasten”, aldus Wilders’ advocaat Moszkowicz. Waarmee hij dus feitelijk de scheiding der machten afschaft. Volgens Wilders moet de rechter naast de Kamervoorzitter voortaan maar een vaste plek krijgen.

Het is een opvatting.

Het kort geding kwam Wilders bij hoogleraar staatsrecht Wim Voermans op het verwijt van misbruik van procesrecht te staan. En aan gebrek aan basisrespect voor democratische spelregels. Voermans noemde het een onheus en verwerpelijk showproces van iemand die niet tegen zijn politieke verlies kan, op het te weinig geprezen weblog Publiekrecht en Politiek. Wie een discussie in het parlement verliest, moet niet willen ‘napleiten’ in de rechtszaal. Ook een advocaat moet dat weten, zegt hij.

De zaak liep gisteren op de voorspelde sof uit. De Haagse kortgedingrechter had ook het Tegelen-arrest geraadpleegd. Moszkowicz en Wilders kregen een lesje staatsrecht voor beginners. De rechter mag niet ingrijpen in politieke besluitvorming. De bevoegdheden zijn namelijk niet zo verdeeld in de grondwet. In het Tegelen-arrest is vastgesteld dat de rechter ook niet tijdens dat proces eventuele gemankeerde procedurevoorschriften mag gaan corrigeren. En Wilders krijgt te horen dat het kabinet dan wel demissionair is, maar de Kamer heus niet. Als die instemt met het EMS dan heeft de bevolking gesproken.

Debat op nrc.nl/rechtenbestuur twitter @folkertjensma