'Mijn geest is nog bij Europa'

Zeven maanden geleden trad Jean-Claude Trichet af als president van de Europese Centrale Bank. De Fransman wil macht naar Europa overhevelen om toekomst en welvaart veilig te stellen. Waar heeft Trichet anders al die jaren voor geknokt?

Jean Claude Trichet. Trichet is de voormalige voorzitter van de Europese Centrale Bank. Gefotografeerd te Brussel op 30/05/2012 door katrijn van giel. katrijn van giel

Een gesprek met Jean-Claude Trichet in crisistijd voeren is als tijdens noodweer een warm en veilig huis binnenstappen. De donderklappen klinken nog steeds, maar ze dreunen minder dreigend.

Kijk naar de financiële markten, aanschouw de gebeurtenissen in Spanje en Griekenland, of lees de commentaren van vooraanstaande economen en je krijgt het gevoel dat het ieder moment afgelopen kan zijn met de euro. Neem bijvoorbeeld het gitzwarte commentaar deze week van Simon Johnson, de voormalig hoofdeconoom van het Internationaal Monetair Fonds. Voor hem is het geen zaak óf de eurozone uiteen valt, maar wanneer. Hij voorziet enorme economische chaos in Europa. Griekenland treedt uit, de kapitaalvlucht in Zuid-Europa neemt ongekende vormen aan, centrale banken kunnen de gaten niet meer dichten, de euro keldert in waarde en Duitsland besluit uit vrees voor nog meer verliezen een einde aan de eurozone te maken door zich terug te trekken.

Bij de voormalig president van de Europese Centrale Bank moet je niet met zulke verhalen aankomen. „De paradox is dat de eurozone als geheel er beter voor staat dan de VS of Japan”, zegt Trichet. Cijfers geven hem gelijk. De Amerikaanse en Japanse publieke schulden zijn als percentage van bruto binnenlands product (bbp) hoger dan het gemiddelde in de eurozone. „Maar wij hebben een heel specifiek probleem: het economische bestuur in de eurozone is zwak. Dat moet beter.” Dat betekent niet dat Trichet de crisis bagatelliseert. Hij ziet de problemen in de eurozone als de derde fase van een crisis in ontwikkelde economieën die begon in 2007.

Toen de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers een jaar later viel, dreigde een serie van gevaarlijke faillissementen, zegt de Fransman. Er dreigde een depressie. „Als overheden en centrale banken wereldwijd toen niet onmiddellijk hadden ingegrepen, waren de gevolgen groter geweest dan de krach van 1929. Het was de ergste crisis sinds de Tweede Wereldoorlog en het had de ergste crisis sinds de Eerste Wereldoorlog kunnen zijn.” Dat een complete implosie van het financiële stelsel toen is voorkomen, sterkt Trichet in de gedachte dat het uiteenvallen van de eurozone niet im Frage is, zolang de juiste besluiten maar genomen worden.

Trichet laat zich niet meevoeren met de paniekerige reacties die momenteel heersen op de financiële markten. Er wordt heus druk gewerkt aan de problemen van de eurozone. „Het is alleen een permanente strijd tussen de tijd waarin de markt veranderingen verlangt en de tijd die onze uitmuntende democratieën nodig hebben om veranderingen teweeg te brengen.” Maar, zegt hij, vergeet alsjeblieft niet hoeveel er al gedaan is. „Het Stabiliteitspact is versterkt. Dat was al lang nodig. We hebben het Sixpack (zes begrotingswetten die lidstaten moeilijk kunnen ontlopen, red.), de regeringen hebben firewalls opgetuigd om het speculatief handelen tegen de eurozone te beperken. We hebben nieuwe manieren afgesproken om de begrotingsposities en concurrentiekracht van eurolanden te controleren. Er is dus heel veel gebeurd. Maar, en dat mogen wij niet vergeten, er moet nog heel veel meer gebeuren.”

Zeven maanden geleden trad hij af als president van de Europese Centrale Bank. De eervolle functies stapelen zich inmiddels op. Commissaris bij het Frans-Duits luchtvaart- en defensiebedrijf EADS, voorzitter van de G30, een denktank van wijze economen, voorzitter van de commissarissen van denktank Bruegel.

Trichet ontvangt op het hoofdkantoor van Bruegel aan de Brusselse Rue de la Charité, een rommelig straatje in de buurt van de Europese instellingen.

De onvoorstelbare stress van vijf crisisjaren is verdwenen uit het gezicht van Jean-Claude Trichet. Hij is grijs, maar niet meer grauw. Zijn buik lijkt iets ronder. „Mijn lichaam is ontspannen, maar mijn geest is nog bij Europa. Mentaal ben ik permanent gemobiliseerd. Er wordt momenteel Europese geschiedenis geschreven. Het is onmogelijk om mijzelf los te koppelen van het intellectuele proces, gezien mijn carrière.”

In crisistijd thuis zitten is geen optie voor de man wiens carrière in het teken stond van het dichter bij elkaar brengen van Europese landen. Maar Trichet kan zich onmogelijk bemoeien met de lopende gang van zaken in de eurozone omdat banken nu eenmaal vallen onder de ECB en haar president Mario Draghi.

Moet de omvang van het noodfonds omhoog? Is een Europees depositogarantiestelsel gewenst? Wat moet er concreet in Griekenland gebeuren? „Het antwoord op de eerste twee vragen is ja. Gezien mijn huidige positie kan ik op de derde vraag beter geen antwoord geven”, zegt hij. Als een bokser danst hij met subliem voetenwerk om vragen heen. Nooit een te concreet antwoord, altijd substantieel genoeg om vervolgvragen te voorkomen. Detailvragen trekt hij breed. Een vraag over Duitsland beantwoordt hij met voorbeelden uit Zweden en Canada. Moeiteloos.

Verwar de manoeuvres niet met gebrek aan inhoud of boodschap. Trichet wil graag praten. Het liefst over de toekomst van de Europa. Hij gelooft heilig dat Europa met een interne markt en één munt een toekomst heeft. De toekomst van Europa als welvarend continent begint volgens de Fransman bij het Europese volk. Dat verlangt Europese integratie, zegt Trichet.

Wild wappert hij met de voorpagina van de International Herald Tribune. Op de voorpagina van die krant staat een bericht dat 71 procent van Grieken het liefst de euro wil behouden. Voor Duitsland is dat volgens de peiling van Pew Research 69 procent. „Dat is veelzeggend”, zegt Trichet. „Mensen zijn niet tevreden, want hun leven verandert te veel en te snel.” Hoe het leven van Europeanen verandert? Trichet zwaait nu met zijn witte iPhone. „Pure magie. Toen ik twintig was en wis- en natuurkunde studeerde, behoorde dit tot science fictionboekjes”, zegt de 69-jarige voormalige president van de Europese Centrale Bank.

Technische ontwikkelingen veranderen ons leven en China en India zitten Europa economisch op de hielen. Toen de Europese interne markt in 1957 werd gecreëerd, waren alleen de VS een concurrent van ongeveer hetzelfde formaat. „Nu is China een grote interne markt met één munt. India is groot. Brazilië komt eraan. Net als Indonesië. Er wordt druk uitgeoefend op de bevolking van ontwikkelde economieën. Ze moeten van baan veranderen. Hun pensioen wordt aangepast. De structuur van hun leven wordt op de kop gezet. Hebben zij hier om gevraagd? Nee. Is het onvermijdelijk? Ja.”

Alleen een verenigd Europa kan zich staande houden, denkt Trichet. Dat weet de bevolking ook. Dat maakt Trichet op uit de peiling van Pew. Hij vindt het dan ook noodzakelijk en gelegitimeerd dat de Europese instellingen sterker worden. Trichet wil dat landen kunnen worden gedwongen hun economische wetten te veranderen als ze structureel de adviezen van de Europese Commissie en regeringsleiders negeren. Zo’n ingrijpend besluit moet wel eerst goedkeuring krijgen van de regeringsleiders verenigd in de Europese Raad en de volksvertegenwoordigers van het Europese Parlement.

Wat tegenstanders een vorm van Europese dictatuur zullen vinden, noemt Trichet federaal bestuur bij uitzondering. Alleen in noodgevallen wordt een land uit zijn eigen beslissingsbevoegdheid ontzet. Het uitzonderlijke machtsmiddel is volgens hem geoorloofd omdat er democratische controle door het parlement wordt uitgeoefend. De goedkeuring van het Europees Parlement is in het plan het bewijs dat ingrijpen gerechtvaardigd is, want het beleid van één land zou het algemeen belang kunnen schaden. Dat bij de vorige verkiezingen in 2009 in de EU 43 procent van de kiezers de moeite nam te stemmen, is voor Trichet geen obstakel. „Wellicht hadden ze het idee dat het Europees Parlement over onvoldoende belangrijke zaken ging.”

Het voorstel van Trichet gaat ver, waarschijnlijk veel te ver om acceptabel te zijn voor regeringsleiders in Europa. Maar zoals Griekse politici met falend beleid de eurozone aan het wankelen hebben gebracht, mag niet nog eens gebeuren, in geen enkel land. Het tekent hem ook als beroepsbestuurder die heilig gelooft in het Europese project. Het leeuwendeel van zijn carrière stond in het teken van het dichter bij elkaar brengen van Europese landen. Hij moet wel geloven dat de Europese bevolking voorstander is van verdere overheveling van macht naar Europa om toekomst en welvaart veilig te stellen. Waar heeft Trichet anders al die jaren voor geknokt?

De boodschap kwam steevast terug in de maandelijkse persconferenties die Trichet hield als ECB-baas: overheden in de eurozone moeten hun verantwoordelijkheid nemen en hun begrotingen op orde brengen. Stabiliteit begint met wijs en verstandig bestuur. In de praktijk betekende dat volgens de ECB bezuinigen. Het was ook lang de mantra van de Duitse bondskanselier Angela Merkel. De redenering stuitte op felle kritiek van economen als Paul Krugman, die als nieuwe boodschapper van Keynes juist groei en een actiever investeringsbeleid van overheden bepleitte. Trichet: „Het is gevaarlijk om motto’s te simplificeren. Voor landen die het vertrouwen van de markten hebben verloren, is het onmogelijk om meer uit te geven. Maar landen die de crisis ongeschonden zijn doorgekomen, hebben de ruimte om meer te doen. Zij hebben overschotten en zijn dus in de positie om de binnenlandse vraag stimuleren.”

Een jaar geleden zou zo’n opmerking Europese ophef hebben veroorzaakt. Maar Trichet staat niet langer aan het hoofd van de belangrijkste brandweer van de eurozone.

Het gebrek aan een voltijdbaan betekent niet dat Trichet niet meer meedraait in de Europese top. Zijn netwerk is groot. „Ik heb nog steeds mijn eigen indicatoren om in te schatten wat er gebeurt.”

Toch is het anders dan voor zijn vertrek bij de ECB, erkent de voormalig bankpresident. Hij heeft officieel geen toegang meer tot geheime informatie. Hij behoort niet meer voortijdig te weten welke bank bijna failliet is en wat voor nieuwe crisismaatregelen het bestuur van de ECB treft. De tijden van dienstauto’s en een entourage liggen ook in het verleden. Op tafel, naast zijn twee mobiele telefoons, liggen kaartjes voor de Parijse metro en zijn ticket voor de Thalys.

Als de Fransman op het Zuidstation in Brussel van de taxistandplaats naar de hogesnelheidstrein loopt, komt hij langs een standbeeld. Het is een buste van Paul-Henri Spaak, voormalig premier van België en founding father van de EU.

Onder het beeld van een dikke man met een pruillip, hangt een plaque met de tekst die Spaak uitsprak toen in 1957 het Verdrag van Rome werd gesloten. Zes Europese landen besloten in de Europese Economische Gemeenschap verregaand samen te werken. Spaak: „De mannen uit het Westen hadden deze keer geen gebrek aan durf en hebben niet te laat gereageerd. Ze hebben iets groots gedaan, en ze hebben dit gedaan en dit is opmerkelijk en misschien zelfs uniek – met een afwijzing van elk gebruik van macht, elke dwang of dreiging.”

Mocht Trichet in zijn haast de trein naar Parijs te halen ooit stilstaan en de tekst lezen, dan kan hij daar alleen maar mee instemmen. En hopen dat hij ooit, terugblikkend op deze crisis, exact hetzelfde kan zeggen.

    • Melle Garschagen