Elke derby een veldslag

Herzogenaurach was verdeeld in twee kampen: Pumaraner en Adidasler. Puma en Adidas sloten officieel vrede, maar hardlopers op Adidasschoenen groeten nog steeds alleen hardlopers op Adidasschoenen.

Met noppen van rubber, 1960

Ze konden niet verder van elkaar verwijderd liggen op dit kerkhof.

Aan de ene kant Rudolf Dassler (1898-1974). Onder buxusstruiken. Samen met zijn vrouw Friedl, zijn vader Christof en zijn moeder Pauline. Oprichter van sportbedrijf Puma.

Aan de andere kant Adolf Dassler (1900-1978). Onder een monumentale granieten zerk. Samen met vrouw Käthe, zoon Horst en dochter Brigitte. Grondlegger van sportbedrijf Adidas.

Orgelmuziek rolt vanuit de kerk over het kerkhof. Ze reikt tot beide broers. Tot de dood onverenigbaar.

Zestig jaar lang hebben Adidas en Puma elkaar te vuur en te zwaard bestreden. Zestig jaar lang hebben ze het Beierse stadje waar ze ooit begonnen, verscheurd en vergiftigd. Bij het EK voetbal staan Adidas en Puma opnieuw tegenover elkaar. De nummer twee en drie van de mondiale sportindustrie, achter het Amerikaanse Nike. Adidas sponsort zes nationale teams: Spanje, Duitsland, Oekraïne, Rusland, Denemarken en Griekenland. Puma twee: Italië en Tsjechië. Nike en Umbro verdelen de rest.

‘Geboorteplaats van de sportschoen’, noemt de gemeente Herzogenaurach zich. Zelfs: ‘Wereldhoofdstad van de sportschoen’. In dit middeleeuwse stadje met zijn tweelingtorens en zijn oude vakwerkhuizen begonnen Adolf en Rudolf Dassler in 1924 samen schoenen te maken in de Gebrüder Dassler Schuhfabrik.

Het was de tijd van hyperinflatie en massaontslagen. Herzogenaurach met zijn 3.000 inwoners telde al meer dan honderd schoenbedrijven. Terwijl die met tientallen failliet gingen en Herzogenaurach in 1927 de noodtoestand uitriep vanwege een werkloosheid van 71 procent, groeide de fabriek van de gebroeders Dassler.

Dat kwam omdat ze zich als eersten toelegden op sportschoenen. Halverwege de jaren dertig maakten ze schoenen voor elf verschillende sporten. De Spelen in Berlijn van 1936 zorgden voor hun internationale doorbraak. De zwarte Amerikaanse atleet Jesse Owens won vier gouden medailles op schoenen met spikes van de gebroeders Dassler. Het aantal arbeiders steeg tot 110. De broertjes begonnen een tweede fabriek aan de andere kant van de Aurach, de rivier die de stad doorsnijdt.

Er is weinig bekend over het bedrijf ten tijden van de Tweede Wereldoorlog. Zeker is dat de productie leed onder het gebrek aan grondstoffen. Vaststaat dat de mannelijke werknemers die naar het front moesten, massaal door vrouwen werden vervangen. Ook de broers moesten in het leger, al was Adolf er al snel weer uit. Tegen het eind van de oorlog fabriceerde het bedrijf antitankwapens, de zogeheten Panzerschreck.

Tijdens de oorlog, of misschien net daarna, is er iets faliekant misgegaan tussen de broers. Niemand die het fijne weet, nog steeds niet. Speculaties in overvloed. Een woordenwisseling in een schuilkelder, als gevolg van een misverstand, zou de splijtzwam zijn geweest. Een van de broers zou zich aan de vrouw van de ander hebben vergrepen. Adolf zou de Amerikanen hebben geïnformeerd over de nazisympathie van Rudolf waardoor die tot ver na de oorlog krijgsgevangen bleef.

Boedelscheiding

Eind 1947 besloten de broers het bedrijf op te delen. Zevenenveertig werknemers bleven bij Adolf in de oorspronkelijke fabriek. Vijftien arbeiders volgden Rudolf naar de tweede fabriek. Zo ontstonden twee sportschoenenbedrijven aan weerszijden van de Aurach, op een paar honderd meter van elkaar.

Het ene heette aanvankelijk Addas, een combinatie van de beginletters van Adolf Dassler. Maar er was al een bedrijf met soortgelijke naam. Adolf veranderde de firmanaam met tegenzin in Adidas.

Rudolf noemde zijn bedrijf aanvankelijk Ruda, ook een combinatie van beginletters. Puma bleek beter te bekken. Die naam riep associaties op met snelheid en kracht.

Na de boedelscheiding hebben de broers nooit meer een woord met elkaar gewisseld. Niemand in Herzogenaurach die dit verhaal bestrijdt. De stad raakte verdeeld in twee kampen. Je had Adidasler en Pumaraner, vertelt bedrijfsleider Gothard Lohmaier, wiens vader bij Puma werkte. Op school werd hij uitgemaakt voor Puma-aap. Pumaraner en Adidasler hadden hun eigen cafés, hun eigen winkels. Voordat stadsgenoten elkaar op straat begroetten, keken ze naar elkaars schoenen. ‘De stad van de gebogen nekken’, werd Herzogenaurach genoemd.

Adidas en Puma leefden op voet van oorlog. Ze stuurden advocaten op elkaar af voor elk wissewasje. Mogelijke inbreuk op een octrooi. Vermoeden van plagiaat in een productcatalogus. In 1958 had Adidas „het gore lef” – omschrijving van Puma – reclame te maken voor „de beste sportschoen ter wereld”. Dat kwam het bedrijf duur te staan. Alle affiches werden op last van de rechter vernietigd. Behalve die op de reclamezuil voor het hoofdkantoor van Puma. Pesterijtje van Adidas.

De twee bedrijven zaten elkaar dwars, waar ze konden. Zeker als het ging om topvoetballers aan zich te binden. Tegen elkaar opbiedend liepen de sponsorbedragen zo hoog op dat ze voor het WK in 1970 het legendarische ‘Pelé-pact’ sloten. Ze zouden de Braziliaanse sterspeler geen contract aanbieden. Om escalatie van de sponsorvergoeding te voorkomen. Maar toen Pelé zelf Rudolf Dassler benaderde, kon de Puma-topman de verleiding niet weerstaan. De Braziliaan maakte zijn 120.000 dollar meer dan waar. Net voordat de scheidsrechter voor de aftrap zou fluiten, vroeg hij een momentje om zijn veters te strikken. Secondenlang waren alle camera’s op Puma gericht.

Bij het WK in Duitsland van 1974 kwam het opnieuw tot een confrontatie tussen de twee broederbedrijven. Adidas was sponsor van het Nederlands elftal. Puma had een contract met Cruijff. Adidas zou zich als sponsor terugtrekken als Cruijff in Puma-tenue zou spelen. Cruijff dreigde niet mee te spelen als hij in Adidas-kleding moest voetballen. Uiteindelijk kwamen de bedrijven met de KNVB tot een compromis. Cruijff verscheen als enige Nederlandse speler in kleding met twee strepen, niet met de bekende drie strepen, het logo van Adidas.

Amateurclubs

Voor het clubgebouw van FC Herzogenaurach halen de materiaalman en de terreinknecht in de avondzon bij een biertje herinneringen op aan vroeger. Dat was in de goeie ouwe tijd dat de twee sportbedrijven groeiden. Hun rivaliteit werkte als motor voor het Wirtschaftswunder. Het was in de jaren zestig en zeventig dat de broertjes Dassler voor het beslechten van hun vete twee plaatselijke amateurclubs kozen. Twee buurclubs. Op de berg: FC Herzogenaurach, gesponsord door Puma. In het dal: ASV Herzogenaurach, gesponsord door Adidas. Derby’s werden veldslagen. Het boek Kulturgut Turnschuh spreekt van „Der Stellvertreterkrieg”.

Het was ondenkbaar dat Lothar Matthäus, grote belofte van FC Herzogenaurach, later wereldkampioen met het Duits elftal, een contract zou tekenen bij Adidas-club Bayern München. Vader Matthäus werkte bij Puma. Dus ging Lothar naar Borussia Mönchengladbach, een Puma-club.

Nooit heeft bij de FC en de ASV het geld meer gevloeid dan in die hoogtijdagen. De terreinknecht en de materiaalman drinken er nog een biertje op. Spelers stonden op de loonlijst bij Adidas of Puma. Profvoetballers in hun nadagen kwamen de verenigingen versterken, net zo goed als jeugdige talenten. Beide clubs begonnen aan een lange opmars door de amateurklassen tot in de hoogste Beierse divisie. De vrije val kwam onverwachts.

Eind jaren zeventig, begin jaren tachtig kwam alle ellende tegelijkertijd. Een recessie, de dood van de twee broers, de tweede oliecrisis. Beide concerns hadden de opkomst van de vrijetijdskleding onderschat. Beide bedrijven hielden te lang vast aan productie in Europa, in plaats van in het Verre Oosten. De Amerikaanse concurrent Nike kwam, zag en overwon.

Adidas en Puma zijn allang geen familiebedrijven meer. Wel groeien en bloeien ze weer. Adidas had vorig jaar een omzet van 13,3 miljard euro, 47.000 werknemers van wie alleen al 3.000 op het hoofdkantoor in Herzogenaurach. Puma noteerde een omzet van 3 miljard euro, ruim 10.000 werknemers, van wie 1.000 in de geboortestad. Beide merken behoren tot de sterkste ter wereld.

Drie jaar geleden sloten de bedrijven vrede, op Vredesdag 21 september. Dat deden ze met een vriendschappelijke wedstrijd in het Adi Dassler Stadion. Het was voor het eerst in de geschiedenis dat werknemers van Adidas en Puma een biertje met elkaar dronken.

Vrede is relatief. Herzogenaurach is niet meer verdeeld in twee kampen. Personeel van de twee hoofdkantoren spreekt Engels, komt uit de hele wereld, gaat niet onder de last van het verleden gebukt. Op de bussen van het plaatselijke vervoerbedrijf staan levensgrote afbeeldingen van sprinter Usain Bolt, Puma-icoon, en voetbalvedette Lionel Messi, Adidas-held. Met de tekst: ‘Samen voor sportstandplaats Herzogenaurach’.

Maar hardlopers op Adidasschoenen in het Dohnwald groeten alleen hardlopers op Adidasschoenen. Bij FC Herzogenaurach draagt nog altijd iedereen Puma. Geheimhoudingsclausules in arbeidscontracten maken personeelstransfers tussen beide bedrijven onaantrekkelijk.

Zoals de twee bedrijven in de begintijd aan weerszijden van de Aurach lagen, zo pronken de fonkelnieuwe hoofdkantoren nu fier aan weerszijden van de ringweg. Nog geen 500 meter van elkaar. Ze dagen elkaar uit. Het glazen paleis van Puma. Honderd procent duurzaam. De sneeuwwitte gevels van Adidas, omgeven door sportvelden en groen. De strijd duurt voort.