De verborgen berenindustrie

geneeskunde Tienduizenden beren worden in China gehouden voor hun berengal, soms legaal maar vaak stiekem. Veel beren lijden. En gal produceren is onnodig, vinden steeds meer Chinezen.

Oscar Garschagen

A moon bear is seen inside a cage at a bear bile farm before it was transported to a rescue centre in Vietnam's southern Binh Duong province in this handout photo taken November 29, 2011 and released December 5, 2011 by Animals Asia organisation. According to Animals Asia, 14 bears have been rescued from the bear bile trade in a farm in southern Vietnam and transported to a bear rescue centre in Tam Dao, near Hanoi. The bears show significant health problems including missing and maimed limbs, indicating they may have been captured with bear traps in the wild. One of the four owners, Mr. Nguyen Ngoc Tien, had decided to give up his share of the farm to Animals Asia. This is the first time in Vietnam that a bear farm has given up a significant number of bears without any demand for compensation. Animals Asia also states that across Asia, an estimated 14,000 moon bears are being held in captivity on farms and milked for their bile because it is believed to be effective in the practice of traditional Asian medicine despite the availability of inexpensive and effective herbal and synthetic alternatives. REUTERS/Animals Asia/Handout (VIETNAM - Tags: ANIMALS CRIME LAW) FOR EDITORIAL USE ONLY. NOT FOR SALE FOR MARKETING OR ADVERTISING CAMPAIGNS. THIS IMAGE HAS BEEN SUPPLIED BY A THIRD PARTY. IT IS DISTRIBUTED, EXACTLY AS RECEIVED BY REUTERS, AS A SERVICE TO CLIENTS REUTERS

‘Deze beren zijn levend dood.” De Chinese filmmaker, journalist en dierenrechtenactivist Xiong Junhui (36) geeft commentaar op haar documentaire over ‘de berenhel van de traditionele Chinese medicijnenindustrie’.

Beelden van futloos starende kraagberen in benauwde, op elkaar gestapelde kooien. Uit zwerende wonden in hun buiken steken katheters van 12 tot 19 centimeter lang en witte slangen met kraantjes, waaruit het kostbare, gelige berengal druppelt. Sommige dieren bonken wezenloos tegen de tralies, een beer bloedt uit kopwonden. “Dat vrouwtje probeert zichzelf te doden”, denkt Xiong, wier naam zich uit het Chinees laat vertalen als beer.

Gal van kraagberen is, naast gemalen tijgerbotten, het belangrijkste dierlijke bestanddeel in traditionele Chinese medicijnen (TCM). Volgens de TCM-encyclopedieën zuiveren pillen, poeders en drankjes met berengal de lever, breken ze nierstenen af, verlagen ze koorts, verbeteren ze het zicht en lossen ze keelklachten op. De kraagbeer of Aziatische zwarte beer (Ursus thibetanus of moonbear) met de halvemaanvormige witte streep in zijn vacht, is in China de meest voorkomende beer en de enige die in TCM verwerkt wordt.

De westerse geneeskunde gebruikt synthetische vormen van de actieve bestanddelen van berengal, met name het galzuur ursodeoxycholaat. Dat dient als cholesterolverlager en niersteenvergruizer.

Xiong draaide in 2010 en 2011 een geruchtmakende film over de legale en illegale berenfarms in China, de lucratieve TCM-industrie en de zwarte afzetmarkten. The Business of Pain zorgde voor grote opschudding in de wereld van de traditionele Chinese geneeskunde. Miljoenen internetters hebben de documentaire inmiddels gezien, schijfjes met de film worden op de zomerse popfestivals goed verkocht en beroemde filmsterren en sporters, onder wie ex-basketballer Yao Ming, hebben zich het lot van de kraagberen aangetrokken.

Nationale en internationale dierenrechtenorganisaties, waaronder Animals Asia Foundation in Hongkong, beginnen deze maand in China en Vietnam met nieuwe campagnes om de overheden ervan te overtuigen dat alle legale en illegale berenfarms gesloten moeten worden en dat berengal vervangen moet worden door kunstmatige of plantaardige alternatieven.

Iedere dag gemolken

“Vroeger werden de beren gedood om hun gal en galblaas te ‘oogsten’, nu worden ze in leven gehouden om tussen de tien en twintig jaar lang iedere dag te worden ‘gemolken’. Dat heet wetenschappelijke vooruitgang”, sneert Xiong Junhui tijdens een vertoning van haar documentaire in Shanghai. De wrede techniek van het druppelsgewijs aftappen van de beren, die een soort harnas aan hebben, is afkomstig uit Noord-Korea en werd in de jaren tachtig in China geïntroduceerd nadat de jacht op de kraagberen daar werd verboden.

“Tijdens ieder bezoek aan de berenhouderijen zag ik dat die dieren lijden. Deze praktijk berust voor de volle honderd procent op wreedheid. Totaal onnodige wreedheid, want de traditionele Chinese geneeskunde kan ook heel goed zonder dierlijke producten. Er zijn synthetische alternatieven”, zegt Xiong op besliste toon.

De ene keer vermomd als dokter in de traditionele Chinese geneeskunde, dan weer als wetenschappelijk onderzoeker van een prestigieuze universiteit of als bezorgde kleindochter op zoek naar een geneesmiddel voor doodzieke grootouders, wist zij met haar cameraman door te dringen tot de ondergrondse, illegale berenfarms in de provincies Sichuan, Yunnan, Laoxing en Jilin. Dat was geen enkele Chinese filmmaker eerder gelukt.

“Het is een zeer schimmige wereld die alleen maar met undercovertechnieken te bereiken is; niemand krijgt anders toegang. De beste dekmantel was die van handelaarster in traditionele Chinese medicijnen die weinig verstand heeft van sommige producten, maar duidelijk wel veel geld te besteden heeft. We hadden daarom ook een dure auto gehuurd. Toen gingen zelfs de moeilijkst toegankelijke familiebedrijfjes in de noordoostelijke dorpen, waar iedereen wel een beer in de schuur heeft, voor mij open. Om wetenschappelijke onderzoeksjournalistiek te bedrijven moet je soms heel goed kunnen acteren’’, lacht Xiong Junhui. Ze is een heldin in de ogen van de dierenrechtenorganisaties, maar wordt gehaat door de handelaren en de berenhouders. Na bedreigingen mijdt zij voorlopig de provincies waar zij heeft gefilmd. Een plan om te verhuizen van het zuiden naar het noorden van China heeft ze uitgesteld.

Ondergrondse sector

Er zijn in China volgens het staatspersbureau Xinhua 68 officieel geregistreerde en gecontroleerde bedrijven met in totaal slechts 600 levende kraagberen. Hun gal wordt verwerkt in de TCM-industrie. Volgens Animals Asia Foundation, Xiong zelf en naspeuringen van de Chinese media moeten deze cijfers voor de illegale, ondergrondse sector met een factor honderd worden vermenigvuldigd. Deze onderneminkjes leveren aan de zwarte markt en via omwegen ook aan de grote TCM-bedrijven. “Het is een business die voor arme families winstgevend is”, zegt Xiong die in illegale en legale houderijen heeft gefilmd.

Met een netto-opbrengst van bijna 500 euro per kilo berengal is de berenhouderij een lucratieve onderneming in afgelegen regio’s. Een beer kan acht tot tien kilo per jaar produceren en dat levert de eigenaar een gemiddeld Chinees jaarsalaris op. “Ik ben in een dorp geweest waar meer dan duizend beren werden gehouden. De plaatselijke autoriteiten doen niets aan controle, want zij verdienen er ook aan”, zegt de filmmaakster.

Twee bekende producenten van traditionele Chinese medicijnen – Gui Zhen Tang in Fujian en Kaibao Pharma in Shanghai – hebben beursgangen moeten uitstellen door Xiongs documentaire en de actie van de Asia Animals Foundation. Het plan van deze bekende Chinese bedrijven was om met vers kapitaal nieuwe berenhouderijen te financieren.

Die legale sector heeft inmiddels een tegencampagne gelanceerd. Alleen Chinese journalisten mochten de legale berenhouderijen van Gui Zhen Tang bezoeken en kregen van de directie volgens het weekblad Nanfang Zhoumo te horen dat “beren worden behandeld als kinderen in de kleuteropvang”. Volgens een website van Gui Zhen Tang duurt het aftappen tussen de vijf en acht seconden, voelen de beren geen enkele pijn en worden ze uitstekend verzorgd.

Er is ook een lobby in Peking op gang gekomen om te verhinderen dat er wetten of administratieve verordeningen komen, die een eind moeten maken aan het gebruik van levende beren voor de winning van TCM-producten. Belangrijkste argument van de bedrijfsassociaties is dat als deze praktijk wordt verboden de werkgelegenheid van de tienduizenden werknemers bij 183 bedrijven die TCM-producten maken in gevaar komt.

Groeipotentieel

In deze fabrieken worden met berengal de 240 verschillende producten gemaakt die niet alleen in China, maar ook in Vietnam, Taiwan, Noord- en Zuid-Korea, Indonesië en in toenemende mate ook in de EU en de VS worden gebruikt. Volgens het Duitse wetenschappelijke adviesbureau Helmut Kaiser Consultancy in Tübingen is de traditionele Chinese geneeskunde een industrie met enorm groeipotentieel. De marktwaarde kan toenemen van 36 miljard euro in 2011 tot 96 miljard euro in 2025, aldus een in april verschenen rapport. Alleen al 40 procent van de Chinese bevolking maakt gebruik van TCM, het aandeel in de totale Chinese gezondheidszorg groeit en ook de interesse in het Westen voor deze ‘alternatieve geneeskunde’ neemt volgens China Kaiser snel toe.

Professor Tao Jian Sheng bekleedt als rector magnificus van de Shanghaise ‘Universiteit voor traditionele Chinese geneeskunde’ een sleutelpositie in de TCM-wereld. Vanuit zijn werkkamer kijkt de expert uit over de reusachtige campus in het sciencepark van Shanghai-Pudong, waar meer dan achtduizend Chinese en buitenlandse studenten dokters-, verpleegsters- en apothekersopleidingen volgen. Niet ver van de campus bevinden zich de grote farmaceutische ondernemingen.

“Sinds China in 1980 de internationale conventie tegen de handel in bedreigde diersoorten ondertekende, is er veel verbeterd. Er mag niet gejaagd worden op beren en tijgers. Kraagberen mogen niet meer worden gedood, maar moeten worden beschermd. Dat is onmiskenbaar progressie”, aldus Tao.

Eeuwenoude cultuur

De illegale berenhouderijen moeten wat hem betreft worden gesloten, want daar vinden “onethische praktijken” plaats. Maar het sluiten van de legale ondernemingen wijst hij beslist af. “De traditionele Chinese geneeskunde groeit en is een essentieel onderdeel van onze gezondheidszorg. Deze in mijn ogen magische en wetenschappelijke vorm van geneeskunde staat in het hart van onze eeuwenoude cultuur.

“Er zijn voor berengal bovendien geen geteste en goedgekeurde synthetische alternatieven beschikbaar en zolang dat niet het geval is kunnen de legale bedrijven niet worden gesloten. De patiënten zullen dat ook niet accepteren, want zij willen geen chemische producten in hun lichaam”, aldus professor Tao, die met oude en nieuwe encyclopedieën onder handbereik uitlegt waarom berengal essentieel in de traditionele Chinese geneeskunde.

Hij weet uiteraard van het bestaan van westerse en Chinese alternatieven, maar “die hebben misschien twee of drie werkzame bestanddelen, terwijl berengal er wel dertig heeft”. Tao: “Ik sluit niet uit dat na vele jaren van verder onderzoek kunstmatige, chemische alternatieven worden ontwikkeld, maar die zullen dan worden gebruikt naast de traditionele producten, zoals Chinese en westerse geneeskunde ook naast elkaar functioneren.”

In het opnieuw opgelaaide debat onder Chinese TCM-professoren wordt professor Tao krachtig weersproken door zijn oude collega-professor Zhou Jie, een inmiddels gepensioneerde chemicus en TCM-arts in de noordoostelijke provincie Liaoning. “Er zijn wel degelijk synthetische alternatieven. Ik heb die samen met een groep collega’s ontwikkeld in 1995 omdat ons land de internationale verdragen tegen het doden van beren en de export van berengalproducten had ondertekend. We kregen destijds van de partijleiding zelfs opdracht het onderzoek te versnellen. Ons alternatief is klinisch getest en in farmaceutisch en toxicologisch opzicht efficiënt en veilig bevonden. Met onze onderzoeken is helaas niets gedaan omdat de hele sector zich verzette”, aldus de 85-jarige Zhou in een telefonisch gesprek.

De opwinding rondom de documentaire van Xiong Junhui en de acties van Animals Asia Foundation heeft hij aangegrepen om zijn onderzoek en bevindingen opnieuw onder de aandacht te brengen. Hij kreeg eerder deze maand tot zijn grote verrassing zelfs een podium in de Chinese staatspers, de partijkrant het Volksdagblad voorop. Dat wijst, vermoedt hij, op een ommekeer in het denken, vooral op het ministerie van Gezondheidszorg in Peking. Zeer tegen de zin van een andere overheidsbureaucratie, de Staatsadministratie voor Traditionele Chinese Geneeskunde, wil het ministerie het onderzoek naar kunstmatige ‘berengal’ heropenen.

Niet alleen de documentaire van Xiong en de campagnes van Animals Asia Foundation hebben het ministerie in beweging gezet. Uit onderzoeken van Chinese media is gebleken dat ook de gal van doodzieke kraagberen wordt gebruikt. Beren met open wonden of met kanker worden in de illegale houderijen zo lang mogelijk in leven gehouden. De gal van zieke beren kan kankercellen bevatten en sommige TCM-producten kunnen dus riskant zijn, aldus de Global Times, de tabloidkrant van de Communistische Partij van China.

Synthetische alternatieven

Professor Zhou: “We moeten nu afwachten, maar ik ben positief gestemd. Dit is een strijd tussen oud China en nieuw China, tussen conservatisme in de traditionele Chinese geneeskunde en de noodzaak om te moderniseren. Allerlei belangen en ideeën lopen door elkaar heen, maar er komt een moment dat onze synthetische alternatieven worden geaccepteerd”, zegt professor Zhou.

Hij aarzelt even als hem de vraag wordt gesteld over het al dan niet wetenschappelijke karakter van het gebruik van echte berengal: “Om eerlijk te zijn, er is geen enkel dierlijk product in de traditionele Chinese geneeskunde dat niet door een synthetisch medicijn kan worden vervangen. Maar dan raak je wel de kern van het theoretische systeem van de TCM-leer. Ga je synthetische producten gebruiken, dan valt ook het onderscheid weg tussen Chinese en westerse geneeskunde en tast je de essentie aan van van een eeuwenoude Chinese medische filosofie.”

Professor Zhou hoopt nu op een snelle doorbraak. Maar filmmaakster Xiong Junhui is daar niet optimistisch over. Zij bereidt daarom een nieuwe tocht naar de ‘berenhel’ voor. “Na alle publiciteit is het veel moeilijk geworden om een overtuigende vermomming te bedenken, want mijn pasfoto circuleert onder de berenhouders”, zegt zij.