De gaten in de weg, de gaten in het land

De Russen worden mondig en proberen op niet-gewelddadige wijze hervormingen af te dwingen. Dat vereist voorzichtigheid. Want de angst voor een revolutie die de verworvenheden van het kapitalisme uitwist is groot. Bericht uit Aleksin.

De weg van Aleksin naar Taroesa gaat schuil onder een dikke laag verse sneeuw. Het is al april, maar anders dan de rest van Europa is de lente Rusland vergeten. Op onze route staan nergens borden, zodat we op de gok door het heuvellandschap op zo’n 100 kilometer ten zuiden van Moskou rijden.

Op een hogere vlakte, iets voorbij het dorp Kolosovo, houdt de sneeuw op. Gehavend asfalt, alsof er een bommentapijt is gelegd. Metersgrote kuilen dwingen ons de tocht zigzaggend te vervolgen. Het is een weg die je in Rusland buiten de provincie Moskou bijna overal tegenkomt en die typerend is voor een land waar veel geld dat bestemd is voor de wegenbouw wordt gestolen door corrupte ambtenaren.

Ineens slaan we met de hoofden tegen het dak. We zijn in een gat gedoken. De geur van olie dringt de carrosserie binnen. We zetten de motor af en stappen uit. Het oliecarter is kapotgeslagen. Achter de auto is een tientallen meters lang zwart spoor getrokken. We zijn gestrand, middenin het Rusland van Poetin en Medvedev.

Terwijl in Moskou klatergoud en rijkdom tegenwoordig het straatbeeld bepalen, is op deze plek in Rusland de afgelopen jaren helemaal niets veranderd. De zastoj – de economische en sociale stagnatie waarvoor iedereen zo bang is onder de nieuwe presidentiële ambtstermijn van Poetin – voltrekt zich al jaren op het platteland. In de slapende provincie is de façade van vooruitgang, democratisering en opbouw van de rechtsstaat, die onder Medvedev met behulp van Twitter elke dag werd gepropageerd, zelfs nooit opgetrokken.

Door de sneeuwvelden lopen we naar een dorpje om hulp te halen. De felle zon verandert het kale landschap in een sprookje. Het dorp is verlaten. Landbouw lijkt er al sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie niet meer te bestaan. Na hulpgeroep duikt er een oud vrouwtje met een gouden gebit op. „Ik zou niet weten wie u kan helpen”, mompelt ze al bezemend. Ze is de enige vaste dorpsbewoner, vanaf de lente komen in de weekenden rijke Moskovieten die hier hun datsja bewonen en soms met helikopters aanvliegen.

Terug bij de auto nadert een Lada-jeep. We vragen de bestuurder ons naar een garage in Aleksin te slepen. „Ik heet Kostja”, zegt hij als hij de tros heeft vastgemaakt. Hij is vierentwintig jaar. Als we in zijn jeep zitten, hoort hij ons uit over Nederland. Wat voor een politiek systeem hebben jullie? Hoe hoog zijn de pensioenen? Bestaan er werkloosheidsuitkeringen? Functioneert jullie parlement net zo slecht als het onze? Stoppen jullie ambtenaren en ministers ook miljarden in eigen zak?

Als we hem uitleggen hoe geordend Nederland in elkaar steekt, komt hij niet meer bij van het lachen. „Dat bestaat bij ons niet! Rusland is één grote chaos. Kijk naar Aleksin. Geen weg is zonder gaten. De huizen zien eruit alsof ze op instorten staan en de straten liggen vol afval. En wie zijn mond opendoet zoals Michail Chodorkovski, draait de bak in.”

Jongetje

Kostja blijkt goed op de hoogte van het lot van de bij Poetin in ongenade gevallen olietycoon. Hij zit gevangen in een strafkamp in Karelië nadat hij in december 2010 opnieuw tot een lange gevangenisstraf was veroordeeld in een absurdistisch en onrechtvaardig proces. Dat Medvedev en zijn adviseurs enkele keren hebben opgeroepen Chodorkovski vrij te laten om investeerders vertrouwen in de Russische rechtsstaat te geven en daar niets aan hebben kunnen veranderen, was te verwachten. „Dat jongetje is nooit een seconde de baas geweest”, zegt Kostja over Medvedev. ,,Hij heeft de rol die Poetin hem heeft toebedeeld, perfect gespeeld.”

Zo helder als Kostja denken tegenwoordig veel Russen die de weg kennen naar onafhankelijke informatie op internet. Dat Poetin en zijn clan ex-KGB’ers de laatste vier jaar gewoon aan de macht bleven kleven en hun zakenbelangen hebben versterkt, wordt in hun ogen alleen al bewezen door de verdrievoudiging van de corruptie, die bijna een derde van de federale begroting bedraagt, tussen de 300 en 500 miljard dollar per jaar, zegt de Moskouse denktank INDEM „En zolang die corruptie bestaat, blijft Rusland een soort Afrika”, zegt hij.

Kostja begint over de tienduizenden zakenmannen die volgens het Krasnoyarsk Economic Forum 2010, het ‘Davos’ van Rusland, onschuldig in de cel zitten, omdat hebzuchtige lokale bestuurders een oogje op hun bedrijf hadden. „We hebben onafhankelijke rechtbanken nodig om deze wanpraktijken te voorkomen. Alleen zo kunnen we een transparant bestuur krijgen en komt uit hoeveel onze politici werkelijk stelen. Maar dat wil het Kremlin natuurlijk niet.”

In Aleksin zwalken de auto’s over de Sovjetstraat om de diepe gaten te ontwijken. Kostja wijst naar een bushalte, er hangen dronkaards rond. „Dit is onze stad”, zegt hij. „De mannen zuipen, omdat ze geen perspectief hebben. Want van het salaris op de fabriek kunnen ze niet leven.”

Zelf drinkt Kostja niet. Hij is bezig een supermarktje op te zetten in zijn verlaten datsjanederzetting. „Binnen een straal van vijftien kilometer is er geen andere winkel te bekennen. Straks komt in de zomer iedereen zijn boodschappen bij me doen.”

Tijdens de presidentsverkiezingen heeft de jonge ondernemer op oligarch Michaïl Prochorov gestemd. Die had zich tot kampioen van het midden- en kleinbedrijf opgeworpen. Maar toen de verkiezingen achter de rug waren, verdween Prochorov van het toneel. Duidelijk werd dat de zakenman onder druk van het Kremlin had gehandeld. „Op wie had ik anders moeten stemmen”, vraagt Kostja verontschuldigend. „Poetin is al aan de macht geweest en veel heeft dat niet opgeleverd. Daarom is het tijd voor een ander.”

Kostja’s politieke keuze laat zien dat Rusland op één vlak wel is veranderd. Al kreeg Poetin bij de presidentsverkiezingen van 4 maart meer dan de helft van de stemmen, een groeiend deel van de bevolking, met de kleine, hogeropgeleide middenklasse voorop, laat zich niet langer de wet door het Kremlin voorschrijven en kiest zijn eigen weg. Dat bleek voor het eerst afgelopen september, toen premier Poetin en president Medvedev bekendmaakten opnieuw van rol te zullen gaan wisselen. Poetin benadrukte dat hij dit al in 2007 met Medvedev zo had afgesproken.

Zij die in Medvedevs presidentschap een begin van het einde van de almacht van Poetins clan hadden gezien, wisten niet wat ze hoorden. Hun hoop op een geleidelijke democratische en economische ontwikkeling van hun land onder leiding van een nieuwe generatie politici werd in één klap gesmoord.

Na de fraude bij de parlementsverkiezingen van 4 december nam de woede van de middenklasse verder toe. Durfden tot die dag slechts enkele honderden Russen op straat te protesteren tegen de machthebbers, nu kwamen er vele duizenden opdagen. Voorlopig hoogtepunt was de massabetoging van 23 december in Moskou: meer dan honderdduizend ontevredenen liepen mee.

Met de schijn van hervormingen bevorderde Medvedev – onbedoeld – de politieke bewustwording van het dynamische jonge hoogopgeleide deel van de hoofdstedelijke bevolking, die na jarenlange passiviteit opkomt voor zijn politieke rechten. Het is dat Kostja te druk is met de bouw van zijn winkeltje, maar anders had hij zeker meegedaan.

Als we na enig zoeken bij een garage aankomen, houdt Kostja stil. „Zeg tegen de eigenaar dat jullie familie van me zijn, dan rekent hij niet zoveel”, adviseert hij. Als we hem drieduizend roebel willen geven voor zijn hulp, wimpelt hij dat af. „Houd dat geld maar. Jullie zijn tenslotte mijn vrienden.”

Fabrieksstadje

Aleksin is een fabrieksstadje met 64.000 inwoners. Het gemiddelde maandsalaris bedraagt er net als in andere stadjes in Midden-Rusland 12.000 roebel (306 euro) en daar moeten de huur van minstens 200 euro per maand en de kosten voor gas en licht nog af. Alleen wie in het stadje geboren is en tijdens de woningprivatisering onder president Jeltsin voor een paar euro een flatje heeft gekocht, is voordelig uit. Maar dan nog is 306 euro geen vetpot, want het staatsziekenfonds vergoedt de behandeling van ernstige ziektes zoals kanker niet. De onvrede onder de lokale bevolking is de afgelopen jaren als gevolg daarvan zo toegenomen, dat steeds meer burgers hun traditionele passieve houding laten varen.

„Het Kremlin roept altijd dat het midden- en kleinbedrijf ontwikkeld moeten worden, maar er gebeurt niets”, zegt Valeri Piskoen, directeur van de lokale krant Golos Aleksina (Stem van Aleksin), op de redactie, een paar huizen naast de garage. De krant met een oplage van achtduizend exemplaren werd afgelopen herfst opgericht door lokale ondernemers die er genoeg van hadden door de overheid tegengewerkt te worden als ze geen steekpenningen betaalden. De krant is er het bewijs van dat steeds meer Russen, vooral zij die in het Westen zijn geweest, beseffen dat hun land ook op een niet-autoritaire manier kan worden bestuurd.

Doordat Medvedev vier jaar lang de indruk heeft gewekt naar meer democratie te streven, durfden de lokale zakenmannen de confrontatie met hun bestuurders aan. „Vorige week hebben we een demonstratie georganiseerd”, vertelt Piskoen over hun eerste succes. „Er namen zo’n vijfhonderd mensen aan deel onder de leuze ‘We betalen belasting, maar waar zijn de wegen?’ Aanvankelijk deden de autoriteiten alsof hun neus bloedde. Maar toen we hier de volgende dag in de Golos Aleksina over schreven, begonnen ze ineens wegen te repareren.”

Het protest was niet tegen het Kremlin gericht, maar tegen het lokale gezag. Want aan massaprotesten zoals in Moskou doen de Aleksiners niet mee. Piskoen: „Zoiets levert voor onze stad geen resultaten op. Wij willen de lokale autoriteiten op hun verantwoordelijkheden wijzen. Zij moeten naar onze grieven leren luisteren. De grootste hindernis is dat Rusland een Aziatische bestuurstraditie kent, waar alles van bovenaf wordt bevolen.”

Het contact met de lokale bestuurders verloopt daarom stroef. Piskoen en zijn medestanders ervoeren dat kort geleden nog tijdens een ontmoeting met een van hen, Ljoebov Galkina, wier voorganger net was ontslagen wegens corruptie. Ook toen waren de slechte wegen het gespreksonderwerp. Piskoen: „Na afloop zei Galkina: ‘U heeft voor geen van uw vragen een oplossing gekregen’. Alsof we met elkaar in gevecht waren en zij gewonnen had.”

Dat de middenklasse in die confrontatie met de autoriteiten het voortouw neemt, is een logische ontwikkeling, constateert de kranteneigenaar. „Wij zijn niet rechtstreeks afhankelijk van de machthebbers, omdat we onze salarissen niet van hen ontvangen. Voor artsen en leraren ligt dat anders. Die houden daarom hun mond en stemmen op Poetin.”

Piskoen en zijn medestanders zijn ervan overtuigd dat hun acties het begin zijn van veranderingen in het stadsbestuur, ook al gaan de autoriteiten een open dialoog vooralsnog uit de weg. „We hebben hier geen acties nodig zoals in Moskou”, zegt hij. „Onze beweging is vreedzaam en streeft naar een geleidelijke ontwikkeling van de burgersamenleving. Een revolutie lost niets op. We moeten alleen leren te begrijpen dat we wel degelijk invloed op de macht kunnen uitoefenen. We belanden tenslotte niet meer in de Goelag als we onze mond opentrekken.”

Die overtuiging is misschien wel de belangrijkste winst die onder Medvedev is geboekt: het ‘volk’ begint mondig te worden en probeert op niet-gewelddadige wijze hervormingen af te dwingen. Het opereert daarbij voorzichtig, want de angst voor een nieuwe revolutie, die alles dat sinds de invoering van het kapitalisme in 1992 is bereikt kan uitwissen, is groot.

Ook Kostja beseft dat, zegt hij, als we twee weken later naar Aleksin terug zijn gekeerd om de auto op te halen. We hebben wat cadeaus voor hem bij ons. Als we hem bellen en zeggen dat we hem die graag zouden willen geven, bekent hij dat dit onmogelijk is. Hij stelt voor elkaar in het bos bij Kolosovo te ontmoeten. „Dan zien jullie waarom.”

Over de bekende weg, die er nog even slecht aan toe is, rijden we naar de afgesproken plek. Maar dan, als we tussen de bomen door een heuvel afrijden, houdt de weg ineens op om over te lopen in een reusachtig, dampend meer. We bellen Kostja, die een kwartier later tussen de verdronken bomen opdoemt. In een rubberkano.

„De sneeuw is gaan smelten”, zegt hij. „En dan is mijn gehucht vanuit Aleksin tot eind mei onbereikbaar. Terwijl je er vroeger via een andere weg kon komen, door de groeve. Maar die is door de eigenaren afgesloten. Begrijpen jullie hoeveel mensen hierdoor benadeeld worden?”

Als we hem onze cadeaus hebben gegeven, nodigt hij ons uit voor de opening van zijn winkel, in juni. Dan stapt hij weer in zijn bootje en begint aan de terugtocht.

Dit is het laatste artikel van Michel Krielaars als correspondent in Rusland. Hij wordt chef van de Boekenredactie.

    • Michel Krielaars