Plegen dieren weleens zelfmoord?

Na een bezoek aan dierentuin Artis stelde Marith Zwarts (25) uit Amsterdam zichzelf de volgende vraag: „Komt het weleens voor dat dieren zelfmoord plegen?”

Een zoekopdracht op internet toont aan: populaire mythes over zelfmoord bij dieren zijn er genoeg. Schorpioenen die zichzelf in de rug zouden steken, dolfijnen die zichzelf in gevangenschap verdrinken, en wellicht het meest bekend: lemmingen, knaagdieren die zich bij overpopulatie en masse in zee storten.

De vraag is niet nieuw, vertelt bioloog Midas Dekkers. „Ik denk dat mensen het troostrijk vinden hun eigen tekortkomingen in het dierenrijk terug te zien.” Maar zelfmoord impliceert dat de eigen dood het doel van een handeling is. Dat vergt een besef van wat de dood is, en dat dit zelf kan worden bewerkstelligd.

Dat zegt ook primatoloog Jan van Hooff: „Wil een bij zichzelf doden als ze door te steken haar lijf openrukt? Nee. Dat is een noodlottig gevolg van instinctief verdedigingsgedrag, waar het dier zich niet bewust van is.”

Maar onder primaten en olifanten zijn er wel degelijk aanwijzingen van ‘doodsbesef’, zegt Van Hooff. „Ze kunnen ontdaan zijn als een soortgenoot sterft. Maar dat betekent niet dat ze beseffen dat dit hun ook kan en gaat gebeuren.”

In gevangenschap stoppen dieren soms met eten, en gaan dan dood. Maar je kunt niet zeggen dat het dier dat doet met doodgaan als doel. Het is het gevolg van gedrag dat door omstandigheden – bijvoorbeeld gevangenschap – wordt opgeroepen.

„Het is nooit aangetoond”, zegt Dekkers. „Maar aantonen dat iets niet gebeurt is natuurlijk altijd moeilijker dan andersom.” Daarom alleen al zijn deze verhalen zo hardnekkig.

De lemmingmythe is overigens gemakkelijk ontkracht. Die is beroemd geworden door de Oscarwinnende natuurdocumentaire White Wilderness van Walt Disney uit 1958. Daarin waren voor het eerst beelden te zien van lemmingen die inderdaad massaal hun dood tegemoet sprongen. Maar bleek later: de knaagdiertjes waren ingevlogen en voor het oog van de camera van rotspartijen gejaagd. Door Disney-medewerkers buiten beeld.

Ook een vraag voor deze rubriek? Mail naar vraag@nrc.nl

    • Thomas Rueb