Iedereen treurt om het schilderij dat Zuma zwartmaakte

A painting entitled "The Spear" by South African artists Brett Murray is displayed at The Goodman Gallery in Johannesburg on May 18, 2012. The Acrylic on canvas painting featuring President Jacob Zuma with his penis hanging out of his trousers is on dispaly at the exhibition entitled "Hail to the thief II". AFP PHOTO / Alexander Joe AFP

Twee weken lang sprak Zuid-Afrika nergens anders over. Het schilderij ‘De speer’, waarop president Zuma is afgebeeld in Lenin-pose met ontbloot geslacht, leek symbool te staan voor een steeds angstiger opererend ANC, voor een bevrijdingspartij die Mandela’s idealen overboord had gegooid. Maar van een affaire over vrijheid van meningsuiting ontwikkelde de rel zich tot een maatschappelijk drama over cultureel onbegrip en de Zuid-Afrikaanse identiteit. Of het gebrek daaraan.

Kort voor de opening van de tentoonstelling ‘Hail to the Thief II’ van de blanke Kaapse kunstenaar Brett Murray liep ik binnen bij de Goodman Gallery. Werklieden hingen popartachtige werken op met teksten die weinig aan de verbeelding overlieten. ‘Voorwaarts kameraden’, stond er onder het beeldmerk van

Johnnie Walker Black Label. Dure whisky is in de politieke beeldvorming het gelukselixer van de nieuwe zwarte elite, rijk geworden door politieke connecties. Dagen later drukte de ANC-gezinde krant City Press het portret ‘De speer’ groot af. Het ANC reageerde woest. De rechter moest ervoor zorgen dat dit „smakeloze” en „vulgaire” beeld uit de galerie en van de krantenwebsite verdwijnen zou.

Het werd een raciale kwestie – en toch ook weer niet. Het naakt afbeelden van een oudere man, een leider zelfs, druiste in tegen ‘de Afrikaanse cultuur’, zei ANC-partijsecretaris Gwede Mantashe. In kranten verschenen brieven waarin de blote Zuma vergeleken werd met Saartjie Baartman, die als ‘Hottentot-Venus’ met haar forse derrière in de achttiende eeuw in Europa tentoon werd gesteld. Dit ging over blanke vooroordelen over de zwarte seksualiteit.

Ik interviewde een zwarte kunstenaar. Hij vond het een „prachtig schilderij” dat afrekende met Zuma’s polygame levensstijl. Aan de andere kant roerden steeds meer blanken zich die het schilderij „ongepast” vonden. Het is in Zuid-Afrika nooit wat je denkt. Dat bleek helemaal toen een godvruchtige blanke het kunstwerk besmeurde. Een ANC-fan was hij niet, zei hij, maar Zuma was wel zijn president. Het echte keerpunt volgde in de rechtbank. Zuma’s advocaat barstte in tranen uit toen hij, tegenover een witte rechter, probeerde uit te leggen dat het nieuwe Zuid-Afrika voor veel mensen weinig verandering heeft gebracht. De man was in de jaren tachtig als ANC-activist in dezelfde rechtbank door een apartheidrechter veroordeeld tot gevangenisstraf op Robbeneiland. De advocaat van de Goodman Gallery troostte de ANC-advocaat. De rechtszaak werd onbeslist afgebroken.

Het verdriet is „oprecht”, erkende de hoofdredacteur van City Press. Ze verwijderde het beeld van haar website. En de Goodman Gallery-directeur zei: „Ik begrijp de pijn”, en verwijderde het besmeurde schilderij.

Was ze gezwicht voor censuur? Ze vond van niet. Het ANC wilde tenslotte niet de hele, zeer kritische, tentoonstelling sluiten, zei ze op een persconferentie broederlijk naast de ANC-woordvoerder. Boven hun hoofd, een uur lang live op televisie, een ander kunstwerk van Brett Murray. ‘Promises, promises, promises’, stond er in Sovjetrode drukletters.

Correspondent Zuid-Afrika

    • Peter Vermaas