Hoe gokepidemie een schitterende voetbalcultuur kan vernielen

Het voetbal wordt bedreigd door corruptie en matchfixing. Aanwijzingen zijn er in overvloed, hard bewijs ontbreekt. En bijna niemand doet er wat aan. Maar in Italië is justitie wel een groot omkoopschandaal op het spoor.

Het Italiaanse politieteam dat betrokken is bij de operatie ‘Last Bet’ toont foto’s van verdachten. Foto Reuters

De aanvoerder van Lazio Roma zit voorlopig in de gevangenis, als verdachte in een Italiaanse omkoopaffaire. Antonio Conte, coach van landskampioen Juventus, wordt onderzocht op verdenking van ‘sportfraude’ tijdens zijn periode bij Siena. Ook de Italiaanse voetballegende en verwoede gokker Christian Vieri is een verdachte. De international Domenico Criscito zal het EK missen, nu de politie zijn huis in Genua heeft doorzocht. Leonardo Bonucci (Juventus) zit wel bij de EK-selectie, al heeft hij officieel te horen gekregen dat hij wordt onderzocht.

Het Italiaanse onderzoek beslaat intussen al meer dan twintig clubs. Het betreft het ergste gokschandaal in de geschiedenis van Italië, zegt John Foot, Britse historicus van de Italiaanse sport. We zien de teloorgang van het Italiaanse voetbal. Maar erger nog: Italië kan een voorbode worden voor veel andere landen, waaronder wellicht Nederland. Zelfs WK’s zijn waarschijnlijk niet meer schoon. Gokschandalen zijn de meest serieuze bedreiging voor het voetbal.

De gokepidemie in de sport heeft zijn wortels in de opkomst van Aziatische economieën en internet, aan het begin van deze eeuw. Steeds meer goklustige Aziaten hadden het geld om op Europees voetbal te gokken, en dankzij internet ook meer gelegenheid.

Tjeerd Veenstra, directeur van de Lotto, zegt: „Er is een soort financiële markt ontstaan, en die markt is zonder enige controle.” Veenstra schat dat jaarlijks voor circa 200 tot 300 miljard euro op sportduels wordt gegokt. Op een grote Engelse wedstrijd wordt wereldwijd soms 1 miljard euro gezet. Ter vergelijking: de totale inkomsten van alle Europese profclubs waren in het seizoen 2007-2008 nog geen 20 miljard. De goksector is dus ongeveer tien keer groter dan de voetbalsector. Gokkers zijn rijk genoeg om voetballers om te kopen.

Wie gelooft dat dit alleen in vage Oost-Europese of Aziatische competities gebeurt, moet de recente WK-geschiedenis bestuderen. Op het WK 2002 won Zuid-Korea van bondscoach Guus Hiddink in eigen land in de achtste finales met van Italië, nadat de Ecuadoriaanse scheidsrechter Byron Moreno een strafschop aan Zuid-Korea had geschonken, een zuiver Italiaans ‘gouden doelpunt’ had afgekeurd en de Italiaan Francesco Totti een rode kaart had gegeven. Kort na het WK raakte Moreno verdacht van omkoping in de Ecuadoriaanse competitie. In 2010 werd hij op het vliegveld JFK in New York gepakt met zes kilo heroïne in zijn onderbroek. Hij zit nu een celstraf van dertig maanden uit. Dat Italië in 2002 geen wereldkampioen werd, ligt mede aan deze crimineel.

Lu Jun, Chinese scheidsrechter op het WK in 2002, kreeg afgelopen februari 5,5 jaar cel aan zijn broek, nadat hij ongeveer 100.000 euro had ontvangen om Chinese wedstrijden te fixen. Op dat bewuste WK won Mexico met 1-0 van Kroatië, nadat Lu Jun een Kroaat van het veld had gestuurd en Mexico een strafschop had gegeven. Wereldvoetbalbond FIFA heeft het duel nooit onderzocht.

Dat deed de FIFA ook niet met Brazilië-Ghana op het WK van 2006. De Canadese onderzoeksjournalist Declan Hill beweerde in zijn boek The Fix: Soccer and Organized Crime dat gokkers in Bangkok de Ghanezen hadden betaald om de wedstrijd met ten minste twee doelpunten verschil te verliezen – het werd 3-0.

Hill beschreef hoe de afspraken in zijn bijzijn werden gemaakt in een Kentucky Fried Chicken in noordelijk Bangkok. Ook bij Italië-Oekraïne (3- 0) en Italië-Ghana (2-0) op datzelfde WK werd volgens Hill de marge van minimaal twee doelpunten afgesproken, maar voor Brazilië-Ghana had hij het meeste bewijs.

Hill zegt echter dat de heerschappij van Aziatische gokkartels en de ‘belchinezen’ op Nederlandse eredivisietribunes al achter ons liggen. De Aziaten zijn nog steeds bezig, maar inmiddels is matchfixing gedemocratiseerd.

Oost-Europese en Italiaanse maffia zijn in de lucratieve markt gesprongen. En clubs doen tegenwoordig ook mee. De meeste Europese clubs zijn noodlijdend. Volgens Hill krijgen veel clubs hun begrotingen rond door op eigen nederlagen te gokken – en vervolgens die wedstrijden te verliezen.

Steven de Lil, de agent die bij de Belgische federale politie over sportfraude gaat, zegt dat vooral armere clubs snel geneigd zijn „een kapstok van euro’s” te pakken. Het zou verrassend zijn als dit soort praktijken in Nederland niet bestaan. In een peiling van de Nederlandse voetballersvakbond VVCS een paar jaar geleden gaf 13 procent van alle profs toe dat ze in aanraking met omkoping was gekomen.

Nu vallen verdachte voetbalweddenschappen zelden op, omdat de gokmarkt groot is. Maar ‘gokradar’-bedrijven signaleren weleens verdachte patronen. Vorig voorjaar wees een ingewijde op twee wedstrijden in de Serie A: voor Chievo-Sampdoria had bijna de hele markt op een gelijkspel gewed en voor Brescia- Bologna op een thuisoverwinning.

Die zondag bleken dat inderdaad de uitslagen. Maar, vertelde een Europese politieagent, verdachte gokpatronen zijn bijna nooit voldoende voor een arrestatie, laat staan voor een veroordeling. FIFA-voorzitter Sepp Blatter pocht graag over het early warning system dat hij heeft opgezet, maar de FIFA en de Europese bond UEFA doen bijna nooit onderzoek naar meldingen van verdachte gokpatronen. Geen wonder: in heel Europa zijn er waarschijnlijk niet meer dan vijf mensen fulltime met omkopingsbestrijding in het voetbal belast.

Van Turkije tot Brazilië lopen nu onderzoeken naar gokfraude, zelden wordt iemand veroordeeld. De Turkse voetbalbond sprak vorige maand alle betrokken clubs vrij. De Lil heeft een Belgisch meldpunt voor gokfraude opgezet, meldingen ontvangt hij nauwelijks. Mensen in de voetballerij klappen namelijk bijna nooit uit de school. „Voetbalploegen zijn heel weinig transparant” , zegt De Lil.

Volgens Chris Eaton, de voormalig veiligheidsman van de FIFA, is er voor de aanpak van matchfixing een apparaat nodig met de omvang van die van de internationale terrorismebestrijding. Dat apparaat zal er waarschijnlijk niet komen. Gokbestrijders gaan in het voetbal zelden lang mee – hun werk is ondankbaar en gevaarlijk.

Ook de media hebben zich amper met voetbalomkoping beziggehouden. Drie jaar geleden vertelde een hooggeplaatste voetbalofficial dat AC Milan-Steaua Boekarest, de Europa-Cupfinale van 1989 (4-0, met twee goals van Marco van Basten en twee van Ruud Gullit), was gekocht. Volgens de official hadden de Italianen voedseltrucks naar de Roemeense hoofdstad Boekarest van het Ceaucescu-regime gestuurd. De Milan-spelers wisten van niets.

In Italië hebben we al gezien dat omkoping een schitterende voetbalcultuur kan vernietigen. Want fans die de uitslagen niet meer vertrouwen, blijven weg. Na het Calciopoli- omkoopschandaal van 2006 toonden de economen Babatunde Buraimo, Giuseppe Migali en Rob Simmons aan dat de vijf clubs uit de Serie A die werden veroordeeld wegens omkoping, in de jaren erna circa 20 procent meer fans verloren dan onschuldige clubs. Ook in Singapore en Rusland zijn de tribunes mede vanwege omkoping vrijwel leeg.

In Italië is corruptie zo vanzelfsprekend, dat veel spelers het probleem niet eens zien. Gianluigi Buffon, keeper en aanvoerder van de Azzurri op het komend EK en gisteren ook genoemd in de geruchtenstroom, zei onlangs: „Als twee ploegen gelijk willen spelen, is dat hun zaak. Soms zegt men: twee gewonden is beter dan één dode.”

Na het huidig schandaal zal het laatste restje Italiaanse vertrouwen in het voetbal zijn afgebrokkeld. Geen wonder dat de Italiaanse premier Mario Monti mijmerde over het stopzetten van het nationale profvoetbal voor „twee of drie jaar”.

Maar als zelfs WK-wedstrijden verkocht kunnen worden, dan kan omkoping bijna overal voorkomen – ook op het komende EK.

Sportrechercheur De Lil is nog altijd voetbalfan. De laatste jaren is hij wel anders naar wedstrijden gaan kijken. „Ik wil een mooie wedstrijd zien, maar al gauw denk ik: hoe kan dat nou?” Wanneer fans zo naar voetbal kijken, is het spel verloren.

    • Simon Kuper