De caissière kan er niks aan doen

Kassamedewerkers moeten jongeren die alcohol kopen naar hun identiteitsbewijs vragen. Maar ze doen dat nog steeds veel te weinig.

Verslaggevers

Tiel. Een supermarkt in Tiel, zaterdagavond. Twee jonge meisjes lopen richting kassa. Op de band leggen ze vier flesjes zoete mixdrank. Alcoholpercentage: 5 procent. Binnen gehoorafstand van de kassamedewerker zegt het jongst uitziende meisje tegen het andere: „Ik betaal je zo terug.” Het meisje betaalt. De kassamedewerker vraagt niet naar haar ID.

De meisjes lopen door de schuifdeur naar buiten, maar ver komen ze niet. „Dames!” roept een controleur van de Nederlandse Voedsel- en Waren Autoriteit (NVWA), die deze avond de supermarkt controleert op alcoholverkoop aan jongeren. „Jullie legitimatie, alsjeblieft.”

De meisjes kijken geschrokken. „Ik ben zeventien”, zegt het meisje dat de flesjes heeft gekocht. Ze houdt haar identiteitskaart omhoog. Zij mag alcohol kopen: vanaf zestien is de aanschaf van zwak-alcoholische drank toegestaan. „Oké, bedankt, jullie kunnen gaan”, zegt de controleur.

Elk week voert de Nederlandse Voedsel- en Waren Autoriteit (NVWA) controles als deze uit. Controleurs posten in de Albert Heijns, Lidls en Jumbo’s van Nederland en kijken wat er gebeurt als een jong uitziende klant drank op de band legt. Vraagt de caissière om legitimatie? En zo ja, leidt dat bij een te jonge klant wel tot een weigering alcohol te verkopen? Zo niet, dan legt de NVWA straf op. Meestal gaat het om geldboetes: een overtreding kost de supermarkt 900 euro. Gaat de winkel binnen twee jaar weer in de fout, dan bedraagt de boete 1.800 euro. De derde overtreding kost 3.600 euro. Die boetes zijn nodig. Jongeren onder de zestien kunnen zeer makkelijk alcohol kopen, zo blijkt keer op keer uit wetenschappelijk onderzoek. Zo namen onderzoekers van de Universiteit Twente in 2011 de proef op de som: ze vroegen 58 ‘mysteryshoppers’ van veertien of vijftien jaar oud om te proberen drank te kopen op honderden verkooppunten, onder meer in supermarkten. In 70 procent van de gevallen overtraden supermarkten de wet.

„Er is geen enkele supermarkt die alcohol wil verkopen aan veertien- of vijftienjarigen”, zegt Henrieke Crielaard. Crielaard is woordvoerder van het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL), branchevereniging van 25 supermarktketens met samen zo’n 4.000 filialen.

Ze legt uit hoe supermarkten te werk gaan. Dat supermarkten de plicht op die leeftijdsgrens te letten soms opnemen in het arbeidscontract van de kassamedewerkers. Dat caissières worden getraind op lastige situaties. Lessen als: ga de discussie met de klant niet aan, maar haal er een leidinggevende bij.

Blijkbaar zijn kassamedewerkers niet zo alert als supermarkten van hen verwachten. Maar kún je die alertheid wel van hen verwachten?

„Je kunt kassamedewerkers niets kwalijk nemen”, zegt ondernemer Dirk Benschop van de Hollandse Exploitatie Maatschappij (HEM). „Kassamedewerkers omzeilen de controle vaak onbewust”, zegt hij. Hij legt uit: kassamedewerkers scannen een kratje bier of een fles wijn. Het gaat om leeftijdsgebonden producten, dus blokkeert de kassa automatisch. De kassa blokkeert vaak met een piep. Kassamedewerkers moeten zelf, met een druk op de knop, die kassa deblokkeren. „Dat doen ze continu”, zegt Benschop. „Ze horen een piep, en drukken op de knop. Puur Pavlov.”

Benschop is een van de bedenkers van ‘Ageviewers’, een systeem dat de verantwoordelijkheid voor de leeftijdscontrole weghaalt bij de kassamedewerker. Het gaat om een kastje met een touchscreen, opgesteld naast de kassa, en voorzien van ingebouwde camera’s. Het kastje staat in verbinding met het HEM-hoofdkantoor in Breda. Elke koper van alcohol moet het schermpje aanraken zodat de camera’s aangaan. Leeftijdscontroleurs in Breda bepalen vervolgens of de klant die zij op hun beeldscherm zien oud genoeg lijkt. Zo niet, dan leest de klant op het scherm dat hij zijn legitimatiebewijs op het kastje moet plaatsen. Blijkt de koper nog geen zestien of heeft hij geen ID-bewijs bij zich? Dan blijft de kassa gesloten. Alleen de leeftijdscontroleur-op-afstand kan de kassa deblokkeren.

De ageviewer zorgt voor een „hoge mate van naleving van de drankwet”, aldus de Voedsel- en Waren Autoriteit. Toch zijn supermarkten niet happig op invoering van het systeem, dat in 2010 op de markt kwam: een schamele veertien supermarktvestigingen gebruiken het. „Een filiaal van C1000 heeft het systeem wel uitgetest”, zegt Henrieke Crielaard van CBL. „Maar van wat ik hoorde leidde dat tot weerstand, vooral onder oudere klanten. Die bleken er moeilijk aan te kunnen wennen dat ze elke keer voor dat schermpje moesten staan als ze een flesje wijn kochten. We zoeken liever naar alternatieven die gericht zijn op de controle van jongeren zonder dat we de overduidelijk oudere klanten elke keer lastigvallen.”

    • Lineke Nieber
    • Ingmar Vriesema