Roodborsttapuit merkt of de zon eerder opgaat

De biologische klok van Afrikaanse roodborsttapuiten (Saxicola torquatus) tikt anders dan die van hun Europese verwanten (Saxicola rubicola). De vogeltjes stemmen hun jaarritme niet af op het lengen en korten van dagen, rond de evenaar is de daglengte het hele jaar constant, maar op het eerder of later opkomen en ondergaan van de zon. Dat schreven Duitse biologen gisteren in het tijdschrift Proceedings of the Royal Society B.

Roodborsttapuiten zijn kleine zangvogeltjes die in Afrika vooral bezuiden de Sahara voorkomen. De roodborsttapuit broedt er in het regenseizoen, dat van maart tot juni duurt, wanneer er genoeg insecten voorhanden zijn. Nadat de jongen zijn uitgevlogen, gaan de roodborsttapuiten in de rui.

Tot nu toe was het een raadsel hoe vogels rond de evenaar een jaarritme kunnen handhaven. Sommige biologen opperden dat de roodborsttapuit gevoelig is voor de intensiteit van het daglicht: in het regenseizoen is er meer bewolking en dus minder daglicht. Maar de hoeveelheid bewolking varieert van dag tot dag en jaar tot jaar, en is dus een weinig betrouwbare Zeitgeber, schrijven de Duitse biologen in hun overigens Engelstalige artikel.

De onderzoekers vermoeden dat de vogeltjes hun interne klok gelijk zetten met het opkomen en ondergaan van de zon. Door de gekantelde aardas en elliptische baan van de aarde rond de zon komt de zon aan het begin van het jaar rond de evenaar iets later op dan aan het einde van het jaar, met een maximaal verschil van ongeveer een half uur.

Om hun hypothese te onderzoeken, stelden de biologen 24 Afrikaanse roodborsttapuiten komaf drie jaar lang bloot aan verschillende lichtregimes. In de ene kamer ging het licht elke dag op dezelfde tijd geleidelijk aan en uit. In de andere kamer werd het op- en ondergaan van de Keniaanse zon gesimuleerd. Hier ging het licht aan het begin van het jaar eerder aan dan later.

De vogeltjes bleken deze subtiele verschuivingen op te pikken. Halverwege het jaar gingen bijna alle vogeltjes in de ‘Keniaanse kamer’ tegelijkertijd in de rui. In de kamer met het monotone lichtregime lagen de ruiperiodes veel verder uit elkaar. In het laatste jaar van het experiment ruide één vogeltje bijna het hele jaar door.

De Duitse onderzoekers schrijven dat zij voor het eerst hebben onderzocht of vogels gevoelig zijn voor het moment van zonsopkomst en zonsondergang. Ze vermoeden dat ook andere tropische vogels die hun broedtijd en trektijd afstemmen op de seizoenen gebruik maken van deze natuurlijke kalender.