Fantasiereis in de duikboot van kapitein Nemo

Met subtiele ingrepen heeft de Armeens-Franse kunstenaar Sarkis de Onderzeebootloods naar zijn hand gezet. „Mijn tentoonstelling is een spirituele ontmoetingsplek.”

Bezoekers kunnen fietsend door de tentoonstelling van Sarkis ‘zweven’. Foto NRC Handelsblad, Leo van Velzen

Toen de Armeens-Franse kunstenaar Sarkis (Istanbul, 1938) voor het eerst een bezoek bracht aan de Onderzeebootloods in het Rotterdamse havengebied, in december 2010, lag er sneeuw. De vlokken waren door kapotte dakramen naar binnen gedwarreld en hadden de vloer van de immense hal bedekt met een maagdelijk wit laagje. Door de dempende werking van de sneeuw hing er een serene stilte in het gebouw waar tot 1993 militaire schepen werden gebouwd.

Hij moest onmiddellijk denken aan de sobere kerkinterieurs van de zeventiende-eeuwse schilder Pieter Saenredam, vertelt Sarkis nu, bij de opening van zijn tentoonstelling Ballads. „Daar, in de sneeuw, besloot ik ik van de Onderzeebootloods een spirituele ontmoetingsplaats te maken. Een vredige plek, waar je tot rust kunt komen. Het mooie aan Saenredams schilderijen is dat ze geen religieuze ceremonies verbeelden, maar het alledaagse leven. Je ziet in zijn kerken mensen flaneren, kinderen spelen, zelfs honden rondlopen. Dat wilde ik ook.”

Inderdaad is Sarkis erin geslaagd een gewijde sfeer te creëren in het industriële gebouw. Het zonlicht valt gefilterd naar binnen, doordat de ramen beplakt zijn met geel, blauw en rood folie – als hedendaags glas-in-lood. In plaats van sneeuwvlokken dwarrelen er witte veertjes door de ruimte. Maar het zijn vooral de hemelse klanken van het immense carillon, opgehangen in twaalf meter hoge boomstammen, die zorgen dat je je in een kerkgebouw waant.

Sarkis is na Atelier Van Lieshout en het duo Elmgreen & Dragset de derde kunstenaar die door Museum Boijmans Van Beuningen en het Rotterdamse Havenbedrijf werd uitgenodigd om de bijna 5.000 vierkante meter grote loods naar zijn hand te zetten. Zijn installatie is de meest ingetogen en meest poëtische installatie tot nu toe. Van Lieshout stouwde de loods vol met sculpturen, Elmgreen & Dragset toverden hem om in een nachtelijke buitenwijk, maar bij Sarkis zijn de ingrepen subtieler. Hij zette waterkoelers neer, zodat je als bezoeker een slokje zuiverend water tot je kunt nemen. Hij maakte een bed in de nok van het gebouw, zodat je liggend kunt genieten van het uitzicht. En hij plaatste zestig met donsveertjes beplakte fietsen – een stille hint naar het wittefietsenplan uit de jaren zestig – waarmee je je „gewichtloos zwevend” door de tentoonstelling kunt begeven.

„Deze architectuur is ooit gemaakt om oorlogstuig te beschermen, nu biedt ze beschutting aan kwetsbare kunst”, zegt Sarkis over zijn totaalinstallatie. „Al veertig jaar maak ik werk dat je niet in een hokje kunt stoppen. De muziek, de veertjes, ze zijn vluchtig, ongrijpbaar.”

Maar toch: wie zich in Sarkis’ ideeënwereld verdiept, ontdekt een rijkdom aan verwijzingen. De muziek op het carillon blijkt Litany for the Whale (1980) van John Cage te zijn, een minimalistisch muziekstuk gebaseerd op de roep van de walvis. Zo koppelt de kunstenaar de diepzeewereld van de duikboten aan die van de walvis. Ook de Futuro, het UFO-achtige vakantiehuis uit de collectie van Boijmans dat nu tijdelijk in de Onderzeebootloods staat, maakt deel uit van die imaginaire onderwaterwereld. Sarkis: „Ken je het verhaal Twintigduizend mijlen onder zee van Jules Verne? Ik stel me graag voor dat de Futuro de duikboot van kapitein Nemo is.”

Anders dan zijn voorgangers is Sarkis wars van spektakel. Zijn handreikingen aan het publiek zijn minimaal. Maar wie bereid is zijn verbeeldingskracht aan het werk te zetten, kan in de Onderzeebootloods een geheel eigen wereld betreden. Sarkis biedt een mentale reis de diepte in, voor wie daar maar voor open staat.

Sarkis: ‘Ballads’. 2 juni t/m 30 sept in de Onderzeebootloods, RDM-straat 1, Rotterdam. Di t/m zo 12-18 uur. Iedere zondag zijn er live concerten. Inl: www.boijmans.nl