Op 6 juni ‘knipoogt’ de zon

Venus schuift volgende week woensdag voor de zon langs. Die zeldzame gebeurtenis is – met toelichting – al op internetvideo’s te zien.

Als in Nederland op 6 juni de zon opkomt, is er een zeldzaam astronomisch verschijnsel gaande. De planeet Venus is dan bezig voor de zon langs te trekken. Een knipoog van de zon, die prachtig laat zien hoe het zonnestelsel in elkaar zit. Met het blote oog is dit niet waar te nemen: het silhouet van Venus is veel kleiner dan de zonneschijf. Hoe zo’n passage eruit ziet, waarom het zoiets zeldzaams is en wat je ermee kunt, wordt getoond in diverse video’s.

Een ‘transit’ van Venus komt ongeveer twee keer per eeuw voor. Die twee keer worden altijd gescheiden door minimaal acht jaar. Dat heeft te maken met de omlooptijden van Venus en de aarde, en met het feit dat hun banen iets hellen ten opzichte van elkaar. Over de geschiedenis van de sterrenkundige waarnemingen aan de Venusovergang staat zaterdag meer in de Wetenschapsbijlage van deze krant. Hier gaat het over video’s die erover op internet staan.

Het indrukwekkendst zijn de films waarin je alleen het silhouet van Venus de schijf van de zon ziet oversteken. Er zijn twee van dergelijke time lapses. Ze duren een halve minuut respectievelijk drie minuten (in feite duurt de passage zes uur). Zo zie je de naakte waarheid: ons bolletje vliegt door de ruimte tussen andere bolletjes die dat ook doen. Het betreft opnamen van de laatste transit, in 2004. De keer daarvóór was in 1882.

Een filmpje van de universiteit van Oxford legt in een duidelijke animatie uit waarom dit maar zo zelden gebeurt. De ‘Sciencecast’ van NASA heeft de grootste beeldenrijkdom, onder andere een foto waarop je Venus én het ruimtestation ISS voor de zon langs ziet gaan (hopelijk niet met Photoshop gecreëerd). NASA en een reportage van de site TransitOfVenus.org vertellen smakelijk over pogingen in 1769 om uit een transit van Venus de afstand tot de planeet af te leiden. Dat vergde waarnemingen vanaf een aantal ver uiteenliggende lokaties. Het project, dat NASA ‘het Apollo-project van de achttiende eeuw’ noemt, mislukte door slecht weer en technische moeilijkheden. TransitOfVenus is de enige die aandacht besteedt aan een toepassing van het verschijnsel: zulke gedeeltelijke verduisteringen van de zon door een planeet helpen om eigenschappen van die planeten te ontdekken, zoals de aard van de atmosfeer. Bij deze transit wordt de afname van het zonlicht gedetailleerd bekeken om de invloed van de planeetatmosfeer en die van zonnevlekken te kunnen scheiden.

Onder de video’s op TransitOfVenus.org is ook een opname van de Transit of Venus March van John Philip Sousa, die hij schreef ter ere van de transit van 1882. Zeer toepasselijk is dit werk meer dan een eeuw zoek geweest. Het is in 2003 herontdekt. Bij de passage van 2004 is de mars uitgevoerd door het blaasorkest van de universiteit van Pennsylvania. De opname daarvan is vorig jaar op YouTube gezet.

De video’s zijn te zien op nrc.nl/wetenschap