Jolande, alvast gefeliciteerd!

In de media lijkt het net alsof de lijsttrekkersverkiezingen bijzonder spannend zijn. In werkelijkheid hebben leden allang hun keuze gemaakt, stellen Gijs Rademaker en Joop van Holsteyn.

De lijsttrekkersverkiezingen volgen elkaar snel op. De PvdA en het CDA zijn klaar. GroenLinks is bezig. De campagnes van en debatten tussen kandidaten worden gezien als symbolen van levendige partijdemocratie. Inderdaad zijn ze goed voor de bekendheid van kandidaten en veelal voor de partij. De PvdA en het CDA stegen in de peilingen. Afgewacht moet worden of de rommelige start van GroenLinks wordt vergeten en vergeven.

Op de doelgroep, de partijleden, hebben de campagnes evenwel nauwelijks effect. De verkiezingen van de PvdA en het CDA waren in de media veel spannender dan in het echt.

De lijsttrekkers worden gekozen door partijleden. Na de verkiezingen bij de PvdA en het CDA constateren we dat leden zich op één gebied duidelijk onderscheiden van vele kiezers: hun oordeel staat al vast. Ze zijn moeilijk te beïnvloeden. Uit peilingen onder respectievelijk duizend PvdA-leden en zevenhonderd CDA-leden in het Opiniepanel van nieuws- en actualiteitenprogramma EenVandaag blijkt dat de winnaars van de interne verkiezingen al bekend waren voordat de campagnes op stoom waren gekomen.

De peilingen werden gehouden een dag voordat de stemprocedure begon. Bij de PvdA verschilde de peiling nauwelijks van de uitkomst, tien dagen later. Diederik Samsom kreeg in de verkiezing 54 procent van de stemmen, exact zoals gepeild voordat de campagne begon. Ronald Plasterk volgde in het echt op bijna 32 procent, gepeild was 31 procent.

Maar wat leek het spannend! Voor het niet-lid dan, dat televisie keek of de kranten volgde. Dit was het gevolg van het feit dat media peilingen onder kiezers (!) bleven bombarderen tot nieuws. ‘Plasterk loopt in op Samsom’, werd gekopt.

Dit is het verhaal waarop velen hoopten: spanning en sensatie. Het is alleen jammer dat de relatie met de werkelijkheid niet bestond. In de PvdA-campagne, net als later in die van het CDA, hebben partijleden veel minder getwijfeld dan het in de media dominante beeld onder kiezers deed vermoeden. Plasterk is nooit in de buurt gekomen van Samsom. De positie van Sybrand van Haersma Buma is onder CDA-leden vanaf het begin winnend geweest.

Wat ook meespeelde, is dat de stemming onder leden al openstond terwijl de campagne nog liep en er nog debatten op stapel stonden. Bij verkiezingen voor de Tweede Kamer volgt de verkiezingsdag op de campagne en is het slotdebat kort voor de verkiezingsdag. Bij de verkiezing onder CDA’ers en PvdA’ers liepen de campagne en stemming gelijk op. Hiermee werd een dynamiek gesuggereerd die niet bestond. Helemaal gelijk op liepen de campagne en verkiezing niet: de campagne liep achter. Negen van de tien PvdA-leden waren in de aan de campagne voorafgaande EenVandaag-peiling ‘zeker’ tot ‘zeer zeker’ van hun stem. Bovendien stemde een deel van de leden al meteen toen de stemming opende.

Toen Samsom veel later in de campagne in Utrecht stelde dat burgemeester Wolfsen, zijn partijgenoot, „niet altijd even succesvol is” en hiermee een – vermeende – blunder beging, was het effect ervan al uitgesloten. Eenzelfde geringe effect was weggelegd voor de debatten, inclusief het tv-debat bij Pauw & Witteman op de laatste dag.

Hetzelfde zien we bij het CDA. Voor aanvang van de stemming zette een EenVandaag-peiling onder zevenhonderd CDA-leden Van Haersma Buma op ruim 50 procent. Zijn rivale Mona Keijzer had zich toen net gemeld en was zo goed als onbekend, maar deelde al de tweede plaats met Marcel Wintels. Beiden kregen ongeveer 16 procent van de stemmen. Ook hier tekende het eindresultaat zich al af: fans van Van Haersma Buma zeiden vrijwel zeker te zijn van hun stem. Stemmers op Keijzer en Wintels twijfelden vaker.

Anderhalve week later bleek dat de CDA-leden woord hadden gehouden. Buma had met 51 procent geen tweede ronde nodig. Keijzer werd tweede, met 26 procent. Wellicht als gevolg van haar talrijke mediaoptredens en de steun die ze van CDA-mastodonten kreeg, haalde Keijzer zo’n tien procentpunten extra stemmen, vooral ten koste van Wintels. Acht op de tien gepeilde Bumastemmers bleven hem trouw. Keijzer boekte succes bij journalisten en hierdoor bij kiezers, maar onder partijleden haalde Buma een landslide victory – zichtbaar vanaf het begin.

De strijd bij GroenLinks wordt sprankelend onder kiezers en in de media. Intussen gaan partijleden van GroenLinks hun gang. Slechts voor een enkeling doen de debatten ertoe. Jolande Sap, alvast gefeliciteerd!