Hoe de democratie haar eigen bron vergiftigt

Tzvetan Todorov: Les ennemis intimes de la démocratie. Robert Laffont, 260 blz. € 22,70 ****

Toen hij nog in communistisch Bulgarije woonde, snakte Tzvetan Todorov naar vrijheid. Hij greep in de jaren zestig de kans om in Frankrijk te studeren en verliet Parijs nooit meer. Nu beleeft hij, inmiddels gerenommeerd filosoof, het andere extreem: te veel vrijheid.

Dat de macht van de financiële sector is te groot om te beteugelen, en dat is volgens hem het resultaat van excessieve vrijheid: we verwachtten dat de sector zichzelf kon reguleren en lieten hem te vrij. Zo bedreigt de vrijheid de democratische maatschappij waar ze het product van is – en niemand die de klok kan terugdraaien.

Deze pijnlijke vaststelling staat centraal in Todorovs nieuwste boek Les ennemis intimes de la démocratie. Volgens hem is dit aantal ‘vijanden’ sinds de val van de Muur gegroeid, doordat de externe vijand wegviel. Fascisme en communisme werden verslagen, sommigen proberen Al-Qaeda, of de islam, nu tot externe vijand te verklaren. Todorov ziet daarin evenwel geen echte bedreiging.

Het is eerder andersom, zegt hij: wie valt wie nu aan, in Irak, Afghanistan, Libië? Todorov ontwaart drie interne vijanden in de westerse democratie. Ten eerste de doorgeschoten vrijheid, die het gelijkheidsbeginsel overvleugelt, en maakt dat mensen beledigd mogen worden. De tweede interne vijand is onze overmoed, waardoor wij, democraten, anderen de oorlog verklaren om van hen óók democraten te maken. Een regelrechte contradictie: wie zegt dat deze landen ons systeem willen?

Todorov herkent in onze rechtvaardiging van deze oorlogen het messianisme dat ook in het fascisme en communisme zat, gevoed door extreem vooruitgangsdenken zoals in de Verlichting: het goede is maakbaar, dus heb je de morele plicht daaraan te werken – als het niet goedschiks kan, dan kwaadschiks.

De derde interne vijand is het populisme. Hier versterken individualisering van de samenleving en globalisering elkaar. Landelijke politici hebben op veel problemen geen greep meer, omdat die te groot zijn geworden: de financiële crisis, immigratie, het milieu, etc. Maar de mondige, verwende mens wenst onmiddellijke oplossingen. Politici in diverse Europese landen – Todorov noemt Wilders – paaien hen met simpele, korte-termijn-oplossingen, die ze niet kunnen waarmaken zonder de bestaande orde kapot te maken, waaronder de VN, de EU en andere na-oorlogse samenwerkingsorganen, opgericht om oorlog te voorkomen.

Zo vergiftigt de democratie haar eigen bron. Gelijke kansen worden vertrapt, het geld regeert, verliezers moeten zichzelf zien te redden, collectieve solidariteit wordt uitgehold. Stigmatiseren en beledigen van mensen met andere religie of nationaliteit wordt niet meer als probleem gezien, maar als oplossing.

Is er een weg terug naar de bron? Todorov pleit voor rede en verdraagzaamheid. Maar juist uit de mond van deze man, die sommige dingen die hij nu ziet eerder heeft gezien, klinkt dat helaas nogal zwakjes.