Vijftien jaar lang rebels zijn kan niet

Tien jaar geleden overleed Bart de Graaff, de oprichter van BNN. Wat begon als een rebellenclub, is nu een serieuze omroep. Het publiek is breder, de programma’s braver.Een fusie met de VARA is in aantocht. ‘Het BNN-DNA is iets om zuinig op te zijn.’

Bart de Graaf, juli 1997. Foto Felix Kalkman

Zijn kostuums hangen er. Decorstukken en foto’s. BNN eert oprichter Bart de Graaff met een klein museum in het kantoor in Hilversum. 24 Uur per dag en 7 dagen per week speelt een tv de gouden momenten uit zijn loopbaan.

„Ik loop er altijd langs met mijn ogen dicht”, zegt zijn zus Mirjam de Graaff. „Elke keer als ik aan Bart denk is het verdriet nog net zo groot. Ik geloof niet in de uitdrukking dat het in de loop van de tijd een plekje krijgt. Het voelt alsof tien jaar geleden gisteren was.”

Bart de Graaff, programmamaker en omroepbaas, overleed op 25 mei 2002, gisteren tien jaar geleden. Hij werd 35 jaar. Zoals elk jaar herdenkt BNN hem met bier en bitterballen in een strandtent in Zandvoort. 25 Mei is een vrije dag bij de omroep.

Hoe was het om met Bart de Graaff te werken? Wat heeft hij de Nederlandse televisie nagelaten? En wat gebeurt er met zijn erfenis als BNN fuseert met de VARA?

Vier oudgedienden kijken terug op leven en werk van De Graaff: zijn zus Mirjam de Graaff, programmamaker bij BNN; Gerard Timmer, medeoprichter van BNN, later voorzitter en nu directeur video van de Nederlandse Publieke Omroep (NPO); Laurens Drillich, ook grondlegger, ook ex-voorzitter en per 1 augustus directeur Endemol Media Groep Nederland, en Maarten van Dijk, regisseur en tv-directeur van BNN.

Als Bart aandacht kreeg van mensen was hij op z’n best, vertelt zijn zus. Ze herinnert zijn eerste publieke optreden, op de basisschool. In een jasje van zijn vader, met een opgezette krokodil aan een riempje. „Hij hield een monoloog van een kwartier. Iedereen lag in een deuk. Achter ons riep een mevrouw: ‘Kan die kleine niet terugkomen?’.” Een koekjesreclame – ‘Zeg maar nee, dan krijg je er twee’ – betekende zijn doorbraak op tv. Veronica zag wel iets in dat brutale mannetje en liet hem het kinderprogramma B.O.O.S. presenteren. Ook Mirjam trad in dienst bij Veronica, bij popprogramma Countdown. „Het ging altijd goed. We waren heel veel samen.”

Wat is de verklaring voor het succes van Bart de Graaff?

„Mensen waren heel ontvankelijk voor hem”, zegt zijn zus. „Zou bijvoorbeeld Patrick Lodiers (de huidige BNN-voorzitter, red.) midden in de nacht bij je aanbellen met de vraag waarvoor hij je wakker mag maken, dan zou je denken ‘Donder op’. Bij Bart niet.” Waar kan ik je ’s nachts voor wakker maken was een van de programma’s die De Graaff maakte voor BNN. „Bart had een hoge aaibaarheidsfactor”, zegt Mirjam. „Ook al wilde hij graag schoppen tegen alles en iedereen. Gewoon omdat het leuk was. Maatschappijkritisch? Nee, zo was Bart niet.”

Gerard Timmer zag direct het talent van De Graaff. „Het was meteen duidelijk: hij was the new kid on the block.” De samenwerking startte bij het reisprogramma Veronica goes, maar „echt intens” werd het in 1996 toen Timmer uitvoerend producent werd van De Graaffs mediaprogramma BNN. „Veronica nam afscheid van het publieke bestel. In seizoen 1 wilde Bart onderzoeken wat dat inhoudt en een commerciële zender oprichten. In seizoen 2, toen ik erbij kwam, was het omgedraaid. Veronica was commercieel en Bart wilde een publieke omroep starten.” Dat lukte in 1998, veertien jaar geleden. BNN heeft nu ruim 310.000 leden.

Timmer was onder de indruk van het natuurtalent van De Graaff. „Veel presentatoren kunnen één ding goed. Bart kon elk type programma dragen. Weinigen kunnen dat: Paul de Leeuw, Matthijs van Nieuwkerk, Bart de Graaff.”

In hoeverre belemmerde zijn nierziekte Bart in zijn werk?

„Hij werkte net zo hard als wij”, zegt Laurens Drillich die met hem onder meer het programma BNN maakte. „Het was echt niet zo dat je met een gehandicapte werkte. Bart pleegde roofbouw op zijn lichaam. ‘Ik leef maar een keer’, zei hij. Na een productie moest hij lang recupereren.”

De Graaff had een bijna fotografisch geheugen, vertelt Drillich. „Ik wilde altijd graag veel informatie delen, maar met een knipoog. Dat leidde vaak tot een A4-tje of twee tekst. Maar een autocue was niet nodig. Bart ging een kwartiertje rondlopen en kende de tekst vervolgens perfect. Dat had ik nog nooit meegemaakt.”

Zo uitbundig als hij was voor de camera, zo eenkennig was hij buiten beeld. „Hij had het liefst maar een paar mensen om zich heen”, zegt Drillich. Zijn zus noemt hem „een beetje mensenschuw”. Haar broer zou BNN nu veel te groot hebben gevonden. „Bart had zeker niet verwacht dat de omroep zo groot zou worden. Het begon niet louter als een grap, maar stiekem wel een beetje.”

Waarom hebben De Graaff en Timmer met Willem de Bois en Frank Timmer BNN opgericht? Wat moest de omroep toevoegen aan het publieke bestel?

„We wilden publieke radio en tv maken voor jonge kijkers”, zegt Drillich. „Dat was lang niet zo vanzelfsprekend als het klinkt. Toen we BNN begonnen was er steeds minder tv voor jongeren. De publieke omroep beschouwde ze als een verloren groep.” Volgens Drillich heeft BNN gezorgd dat jongeren terugkeerden naar de publieke omroep. „En nu kan je de omroep niet meer wegdenken.”

BNN heeft school gemaakt met brutale tv, zeggen de oudgedienden. Drillich: „Wij trapten tegen heilige huisjes; de VPRO deed dat niet meer, Veronica was te vlak. Ook hebben we gezorgd voor persoonlijker tv. Presentatoren waren bij ons vaak zelf het onderwerp.” Drillich noemt Try before you die waarin presentatoren gevaarlijke stunts uithaalden.

Mirjam de Graaff: „Bart heeft de manier van televisie maken veranderd. Dat brutale van de Stalkshow bijvoorbeeld hebben veel mensen gevolgd.” Zonder Bart geen Rutger Castricum? „Dat zou zo maar kunnen.”

Hoe zou Bart de Graaff naar het BNN van nu kijken?

Alle vier antwoorden dat hij trots zou zijn geweest op BNN. „Maar hij zou het nu ook een beetje een rommeltje vinden”, zegt zijn zus. „BNN is braver geworden. We maken meer programma’s voor een breed publiek.”

BNN is nog steeds een kweekvijver, zegt Maarten van Dijk, een plek waar jonge mensen veel kansen krijgen. „Maar we zijn minder rebels dan vroeger. Dat is ook moeilijk. Vijftien jaar een rebel zijn kan bijna niet. Toch maken we nog steeds baanbrekende programma’s, zoals Je zal het maar hebben en Over mijn lijk. Maar elke week shockeren? Dan wordt het een instrument van niks.”

Drillich: „Bart was geen beleidsmaker maar had een heel goed gevoel voor tv. Vanuit een gut feeling wist hij of iets goed was of niet.” We konden maken wat we wilden, zegt Mirjam de Graaff. „Daardoor konden we ver gaan. Nu is dat anders. Je schrijft in op een tijdslot, bedenkt daar een programma voor en legt het voor aan de netcoördinator. Dat is jammer.”

Timmer, die de baas is van de netcoördinatoren: „BNN heeft het lastig gehad om het programmapakket ‘door te ontwikkelen’. Als Bart nog had geleefd was dat makkelijker geweest, vermoed ik. Die zag snel of iets sleets was. Dit seizoen zetten ze grote stappen. Kijk naar Van God Los en een type programma als De Slag om Arnhem. En vanuit mijn huidige positie zie ik dat BNN mooie dingen ontwikkelt voor 2013.”

BNN fuseert met de VARA. Gaat dat lukken?

BNN heeft volgens Drillich weinig keus. „Tien jaar geleden had een fusie niet gewerkt. BNN was relleriger, een buitenbeentje, de VARA een vastgeroeste superpublieke omroep. Maar nu? De VARA is de omroep van Giel Beelen en Paul de Leeuw, van De wereld draait door en zijn spin-offs, van Pauw & Witteman en Zembla. De fusie is de best mogelijke combi voor BNN. Aan de andere kant is het ook wel jammer. De grote vraag is of het lukt het unieke van BNN vast te houden.”

Maarten van Dijk stelt dat tijdens de gesprekken met de VARA goed wordt gelet op het BNN-DNA. „Ik maak me geen zorgen, maar het is wel iets om heel zuinig op te zijn.” Diep in hun hart willen BNN-ers helemaal niet fuseren, zegt Mirjam de Graaff. „En de VARA-mensen ook niet. Het wordt ons opgelegd. We moeten er het beste van maken.”

Gerard Timmer is positiever. „Ik heb goede hoop dat de VARA ziet wat de sterke kanten zijn van BNN. Ze zijn complementair. Voor jonge mensen is BNN een krachtig merk.”

Timmer noemt BNN een „mooie erfenis”. „Ik stond erbij en ik keek ernaar, maar op de kracht van Barts sympathie is het plan gaan leven. Die man heeft mijn leven gevormd. Zonder hem had ik nooit op deze plek gezeten. Bart gaf mij het vertrouwen, ik nam als eerste ontslag bij Veronica om BNN op te zetten.”

Had De Graaff dingen anders kunnen doen? Timmer: „Ongetwijfeld. Ieder creatief persoon heeft lastige momenten, maar zo wil ik hem niet herdenken. Het enige wat hij anders had moeten doen is dat hij langer bij ons had moeten blijven.”

BNN zendt vanavond de film Bikkel uit, over het leven van Bart de Graaff: Ned. 3, 20.55 - 22.30 uur.