Duizelig van het succes

Russische schaakcommentatoren strooien graag klassieke dichtregels door hun teksten en de veelgeprezen Sergei Sjipov is een van de aanvoerders van die poëtische school. Laatst citeerde hij een moderne klassieker, Boris Grebensjtsjikov, de leider van de Russische rockgroep Aquarium: „Als alles in orde is, steken ze een mes door mijn hart. Waar alles beroerd is, daar voel ik me thuis.”

Sjipov denkt dat mensen die zijn opgegroeid in de Sovjet-Unie floreren bij tegenslag. Dan zetten ze zich schrap en vechten ze als een leeuw. Maar als het goed dreigt te gaan, dan raken ze in de war.

Hij doelde op Boris Gelfand, die in 1968 geboren werd in Minsk en in 1998 naar Israël emigreerde. Inderdaad, nadat Gelfand de zevende matchpartij tegen Anand fraai had gewonnen, speelde hij een dag later in een wilde drift, alsof hij niet een punt voorstond, maar er een moest inhalen. Hij verloor verschrikkelijk, in zeventien zetten. Duizelig van zijn succes, zoals vadertje Stalin het in 1930 in de Pravda uitdrukte.

Sjipov ontvouwde zijn theorie over de zwakke plek van de sovjetmens niet op die dag, maar tijdens de negende partij, waarin Gelfand zich op het eerste gezicht weinig te verwijten had. Maar inderdaad, bij nader inzien speelde Gelfand ook toen zenuwachtig fel, net toen het goed met hem ging.

Zie diagram rechtsboven.

Gelfand-Anand, negende partij na de 18de zet van zwart.

Gelfand heeft groot voordeel en had nu met rustige zetten langzaam het wurgkoord aan moeten trekken, zoals Constant Orbaan het vroeger graag formuleerde. Maar met zijn laatste zet 18...Dc7-d6 had Anand een valstrik gezet. Hij hoopte dat Gelfand zijn dame zou winnen, en die deed dat ook: 19. c5 bxc5 20. dxc5 Txc5 21. Lh7+ Kxh7 22. Txd6 Txc1+ 23. Td1 Tec8.

Wit heeft de dame gewonnen, hij houdt winstkansen, maar Anand wist in het vervolg een vesting te bouwen en maakte remise. Sjipov schreef over Gelfands keuze: ,,Hij heeft zijn gouden horloge verkocht voor een roebel’’, wat misschien ook wel een klassieke Russische dichtregel is.

Gelfands nederlaag in 17 zetten riep natuurlijk de vraag op of dat een record was in een match om het wereldkampioenschap. Dat is het inderdaad. Het dichtst in de buurt komt Steinitz-Zukertort, hun laatste partij uit de de eerste WK-match uit de geschiedenis, gespeeld in New Orleans in 1886. Het slot van die partij ziet u in de opgave.

Zukertort gaf op bij de 19de zet, maar eigenlijk had hij dat al bij zet 15 kunnen doen. Gelfand daarentegen had eigenlijk nog een tijdje door moeten spelen, maar hij was zo verdoofd door de klap dat hij de zet waarmee hij nog wat had kunnen spartelen, niet meer zag.

Het record voor de snelste nederlaag, dat op naam van Zukertort stond, is nu dus scherper gesteld, maar een ander record staat nog: Steinitz en Zukertort waren samen 92 jaar toen ze om het wereldkampioenschap speelden, en dat halen Anand en Gelfand niet.

In 1886 hadden de organisatoren in New Orleans zich lang het hoofd gebroken over de vraag wat ze Steinitz en Zukertort tijdens de partijen te drinken moesten geven. Wijn verhit de geest, dachten ze. Bier maakt slaperig. Limonade of amandelmelk was belachelijk. Koffie en thee waren in grote hoeveelheden schadelijk voor de gezondheid. Tenslotte besloot men na advies van een arts tot een mengsel van een derde deel champagne en twee derde deel sodawater.

Ja, toen werden de kampioenen behandeld als heren van stand, terwijl nu, om het wat demagogisch uit te drukken, hun eigen vlees gekeurd wordt door de inspectie. Na de achtste partij moesten Anand en Gelfand zich aan een vernederende dopingcontrole onderwerpen.

Anand - Gelfand, achtste matchpartij

1. d4 Pf6 2. c4 g6 3. f3 c5 In de derde partij deed Gelfand 3...d5. Hij wist ternauwernood aan een nederlaag te ontkomen. 4. d5 d6 5. e4 Lg7 6. Pe2 0-0 7. Pec3 Ph5 Een nieuwe zet. Omdat wits ontwikkeling wat traag is, onderneemt Gelfand een scherpe actie. 8. Lg5 Na 8. g4 Pf6 staat wit voor de vraag: waar moet mijn koning heen? 8...Lf6 Peter Leko stelde de actieve zet 8...f5 voor. 9. Lxf6 exf6 10. Dd2 f5 Zwart moet actief blijven, anders staat hij zeker slechter. 11. exf5 Lxf5 12. g4 Te8+ 13. Kd1 Lxb1 14. Txb1 Df6 Een blunder. Hij had met 14...Pf6 de terugtocht moeten aanvaarden, ook al staat wit dan beter. 15. gxh5 Gelfand had gerekend op 15. Kc2 Pf4 16. Pe4, waarna hij met 16...Txe4 de kwaliteit had willen offeren. De berekening van de gevolgen daarvan had hem zoveel tijd en inspanning gekost dat hij Anands alternatief had gemist. 15...Dxf3+ 16. Kc2 Dxh1 17. Df2 Zwart gaf op. Hij kan zijn dame alleen redden met 17...Pc6 (in de geest van Averbach - Spassky, Leningrad 1966), waardoor hij na 18. dxc6 Dxc6 in ieder geval het materiële evenwicht zou bewaren. Wit zou zeker gewonnen staan, maar Gelfand had dit toch moeten proberen.