‘Ze wilden dat ik de zaak liet rusten’

Natalia Magnitskaja mag van Rusland als verdachte invallen voor haar in de cel vermoorde, postuum vervolgde zoon, de jurist Sergej Magnitski. ‘Ik voel hem elke dag bij me.’

De moeder van de overleden jurist Sergej Magnitski probeert via de rechter haar zoon te rehabiliteren. Foto AP

„Ik kan nauwelijks geloven dat Sergej niet meer leeft”, zegt Natalia Magnitskaja zachtjes. „Ik heb de hele tijd het gevoel dat hij in de buurt is.”

Kalm en beheerst vertelt de 59-jarige moeder over wat haar zoon Sergej en haarzelf is overkomen. Over autoriteiten die niet willen dat de waarheid boven water komt, over de druk die ze op haar uitoefenen om op te houden met het streven naar rechtsherstel, over buitenlandse regeringen die ter bescherming van hun handelsbelangen geen visumverbod tegen de verantwoordelijken voor de dood van haar zoon durven invoeren. Aan de vooravond van de zoveelste poging om voor de rechter haar zoon gerehabiliteerd te krijgen, praat ze er voor het eerst over met een westerse krant.

Natalia is de ongelukkigste moeder van Rusland. Haar zoon, jurist Sergej Magnitski, werd in 2009 vermoord in een Moskouse gevangenis. Hij belandde er een jaar eerder, nadat hij had ontdekt dat politie-officieren, rechters, belastinginspecteurs en veroordeelde criminelen 230 miljoen dollar (167 miljoen euro) aan terug te betalen belastinggeld van zijn werkgever, de Amerikaanse investeerder William Browder, probeerden te stelen. Hij deed aangifte, waarop de dieven hem eigenhandig arresteerden en een onderzoek tegen hem begonnen.

Terwijl dat onderzoek liep, werd Sergej van cel naar cel gesleept. Het eten was bedorven en ze zaten met zijn veertienen in een cel, terwijl er slechts plaats was voor acht.

Sergej werd ziek. Een gevangenisarts constateerde pancreatitis en galstenen bij hem en schreef een operatie voor. Maar de rechters stonden het niet toe, officieel omdat hij niet om hulp gevraagd had. „Terwijl in de rechtbankverslagen gewoon staat dat Sergej om medische hulp en overplaatsing naar een ziekenhuis heeft gevraagd”, vertelt Natalia. „Maar ieder verzoek werd afgewezen. Zelfs toen hij om een glas warm water vroeg.”

Sergejs ondervragers probeerden hem tot aan zijn laatste adem een valse bekentenis tegen zijn werkgever af te dwingen, dat die het geld zelf wilde stelen. De ‘ondervraging’ liep uit de hand. De knuppelslagen, die zijn beulen hem toedienden, bleken fataal voor de verzwakte en ernstig zieke Sergej. Toen hij stierf was hij 37 jaar oud. Hij liet een vrouw en een zoontje achter.

Sergejs moeder verkeert nog altijd in het ongewisse over wat haar zoon in zijn laatste uren heeft meegemaakt. „Zo is het niet duidelijk op welk tijdstip hij precies overleed”, zegt ze. „De eerste hulparts werd, toen hij bij de gevangenis arriveerde, 45 minuten lang niet tot hem toegelaten.”

Ze haalt diep adem. „Toen ik Sergejs lichaam te zien kreeg, had hij diepe snijwonden aan zijn polsen en armen. Zijn vingers waren gebroken. Ook had hij een hoofdwond. Die verwondingen verschilden hemelsbreed van wat later in het rapport stond.”

Volgens Natalia stierf haar zoon omdat hij niet wilde zwichten voor de druk die ze op hem uitoefenden. „In zijn gevangenisdagboek beschrijft hij heel duidelijk dat hij waarschijnlijk zo aan zijn einde zou komen, ook omdat hij zich toen al niet zo goed voelde”, zegt ze.

Behalve een paar gevangenismedewerkers zijn de verantwoordelijken voor Sergejs ondergang nooit vervolgd. In plaats daarvan werden ze door president Medvedev onderscheiden en in rang bevorderd, omdat ze in de zaak-Magnitski hun werk zo goed hadden gedaan. Ook leven ze in grote weelde, met kapitale huizen in Moskou, Dubai, Zwitserland, en rijden ze in dure auto’s.

Hun rijkdom danken ze niet alleen aan het gestolen geld van William Browders investeringsmaatschappij, maar ook aan wat ze hebben geroofd en nog roven van tientallen Russische ondernemers. „Ze hebben de pech gehad dat hun misdaden door de dood van Sergej zijn uitgelekt”, zegt Natalia. „Dat komt doordat ze geen rekening hebben gehouden met William Browder. Binnen Rusland hebben ze altijd ongestraft hun gang kunnen gaan en iedereen die hen in de weg liep vernietigd. Maar nu hadden ze van het bedrijf van een belangrijke buitenlandse zakenman gestolen, die het er, in tegenstelling tot hun Russische slachtoffers, niet bij liet zitten.”

Om zich van rechtsvervolging in de toekomst te vrijwaren, is het voor hen zaak dat Sergej postuum alsnog schuldig wordt verklaard. In februari ontving Natalia een brief van het ministerie van Binnenlandse Zaken, waarin stond dat er geen gronden voor Sergejs rechtsherstel waren en dat hij opnieuw terecht moest staan, ook al was hij dood. Zijn moeder zou in dat proces mogen optreden als zijn plaatsvervanger in de beklaagdenbank. De mannen en vrouwen die Sergej van de megadiefstal had beticht zouden opnieuw het onderzoek tegen hem leiden. „Ze wilden nu dat ik Sergejs plaats in het verdachtenbankje zou innemen”, zegt ze.

„ Volgens de wet kan dat helemaal niet en daarom hebben ze voor Natalia een speciale status gecreëerd – die van naaste familielid van een verdachte”, voegt haar advocaat Nikolaj Gorochov toe, die met haar is meegekomen voor het interview. Volgens hem is het nieuwe proces ook bedoeld om de pogingen van Natalia te stoppen om haar zoon gerehabiliteerd te krijgen. „Ze wilden dat we de zaak lieten rusten”, zegt Natalia. „Ik had moeten accepteren dat mijn zoon schuldig was.”

Investeerder Browder heeft Natalia van begin af aan bijgestaan. Door hem hebben diverse parlementen, waaronder het Nederlandse, een motie aangenomen waarin zij hun regeringen oproepen een visumverbod in te stellen voor zestig overheidsfunctionarissen die bij Magnitski’s vervolging en dood zijn betrokken. „Het is een manier om hen te verhinderen over de hele wereld te reizen”, vindt Natalia. „Want reizen willen ze, al was het maar om hun geld uit te geven.”

Wie de dieven in bescherming neemt, weet Natalia niet. Zij is ervan overtuigd dat het op het hoogste niveau gebeurt. „Het bedrag dat ze hebben gestolen is enorm – groter dan de begroting van een Russische provincie.”

Dat haar zoon met voorbedachte rade om het leven is gebracht en niet overleed als gevolg van medische verwaarlozing, is zowel voor Natalia als advocaat Nikolaj Gorochov duidelijk. Gorochov: „Kort voor zijn dood ontving een Londense collega van Sergej een sms van een onbekende waarin stond: ‘Als het leven ons iets leert, dan is het dat iedereen vermoord kan worden’ – een uitspraak uit Mario Puzo’s The Godfather. Alleen dit al wijst erop dat Sergejs dood was gepland.”

Vanaf het moment dat Sergej ziek werd, begon voor Natalia een nachtmerrie, omdat de rechters weigerden toe te staan dat haar zoon medische hulp kreeg. „Op de laatste rechtszitting was hij nerveus en heel onevenwichtig. De rechter weigerde een verklaring van hem te accepteren over zijn slechte gezondheid. Ook zag Sergej dat er bewijsmateriaal was vervalst door het OM. Hij vroeg een uur schorsing aan om met zijn advocaten te kunnen overleggen. Maar hij kreeg slechts vijftien minuten, waarin hij niet onder vier ogen met zijn raadsmannen kon praten. Toen hij vervolgens een extra zittingsdag aanvroeg om de nieuwe bewijsstukken zelf te kunnen bestuderen, gaf de rechter hem slechts drie uur – voor honderd pagina’s tekst. Daarna werd hij zo ziek, dat hij naar het gevangenisziekenhuis mocht, waar hij al snel weer werd weggestuurd.”

Zelfs toen hij zwaar ziek was, bleef hij sterk, zegt Natalia. „Hij vroeg de rechter zelfs niet om hem vrij te laten op grond van zijn slechte gezondheid. Al die tijd ging hij er vanuit dat hij om een heel andere reden zou worden vrijgelaten: zijn onschuld. Tot het einde is hij in de waarheid blijven geloven.”

Haar stem stokt. Ze kijkt voor zich uit, inderdaad alsof de dood van haar zoon nog altijd niet tot haar is doorgedrongen. Advocaat Gorochov neemt het woord over. Hij benadrukt het rapport van de Adviesraad voor de Mensenrechten van voormalig president Medvedev, waarin wordt aangetoond dat Sergej onschuldig is en dat het in werkelijkheid zijn vervolgers zijn die de wet hebben geschonden. Het rapport is naar de politie en het OM gestuurd, maar daar heeft niemand zich er iets van aangetrokken. De adviseurs van de toenmalige president werden dus genegeerd. „Medvedev zelf deed er als staatshoofd ook niets tegen, terwijl het geld toch van de staat is gestolen.”

Natalia vertelt tot slot over Sergejs leven toen hij nog een vrij man was. Hoe hij opgroeide op de Noordelijke Kaukasus, dat hij altijd het beste jongetje van de klas was, dat hij alles in zijn eentje heeft bereikt en hoe hij na het beëindigen van zijn opleiding aan het Plechanov Instituut voor Financiën bij accountantsbureau Ernst & Young ging werken, waar hij opklom tot hoofd van de afdeling financiën. Hoe hij daarna op het Moskouse advocatenkantoor Duncan Firestone belandde. „Jamie Firestone en William Browder zijn een heel belangrijke steun voor mij”, zegt ze. „Zij nemen het voor Sergej op, niet omdat hij hun medewerker was, maar omdat ze hem als een vriend beschouwen. Sergej vocht voor hun belangen, nu vechten zij voor hem.”

Dan moet Natalia weg, haar kleinzoon van school halen. Want Sergejs weduwe werkt gewoon, ook al staat zij onder dezelfde druk van de autoriteiten als haar schoonmoeder. Bij het weggaan zegt Gorochov: „In Rusland zijn advocaten in feite het OM geworden. Wij tonen aan wie de misdadigers zijn, het OM probeert misdaden te verhullen.”