Winnen laten we aan een ander

In de halve finale van het songfestival is Nederland uitgeschakeld. Ondanks inspanningen van de TROS neemt het de wedstrijd niet zo serieus als andere landen, die kennis importeren.

Ontgoochelde Nederlandse gezichten gisteravond, op de tweede halve finale van het Eurovisie Songfestival in Baku, hoofdstad van Azerbajdzjan. Hier en daar een traan. Voor het achtste jaar op rij heeft Nederland zich niet geplaatst voor de finale van het songfestival.

En iedereen vond het zo’n mooi, klein liedje, ‘You and Me’ van Joan Franka. Lieve folkpop van het meisje met de indianentooi. Opvallend ingetogen tussen alle bombastische powerballads en botte eurodisco. Joan Franka blijft er nuchter onder: „Ik kan nog lachen. Het is natuurlijk jammer, ik had graag nog een keer op dat geweldige podium gestaan.’’

De grote Nederlandse vlag die wordt opgevouwen, had twee uur daarvoor nog zo fier gezwaaid in de enorme Kristalhal, toen Franka het podium betrad. De kleine Nederlandse delegatie juichte dapper, maar je voelde dat ze dat juichen ook een beetje genant vonden. Achter hen zat een grote groep Turken. Veel rode vlaggen, en zeer fanatiek scanderen, met zware mannenstemmen: Tur-Ky-È! Tur-Ky-È!’’ Turkije is wél door naar de finale van zaterdag – en maakt een kans, door de miljoenen Turkse migrantenstemmen. Misschien neemt Nederland het niet serieus genoeg.

Wat ging er mis? Het liedje heeft wel een mooi begin, zegt Marc Putman van digitale gay-lifestyle-zender OUTTV meteen na afloop. „Maar daarna moet er wat gebeuren, uitbouwen, een brug. Dat gebeurt niet. Ze hadden Joan Franka moeten koppelen aan een buitenlandse componist.” Dat doen namelijk alle landen die het zelf niet kunnen: Zweedse of andere buitenlandse componisten invliegen. Verschillende van de liedjes die wel de finale haalden, zijn gemaakt door Zweden. Putman: „Je moet een stevig plan de campagne hebben, en wat je niet in huis hebt, moet je importeren. Het songfestival moet staatszaak nummer één worden. Net als hier in Azerbajdzjan.”

„Nederland is het slechtst presterende land van het afgelopen decennium”, zei Sietse Bakker al daags voor de halve finale. Bakker leidt het evenement voor de Europese omroeporganisatie EBU. „We kunnen dan wel steeds de Oost-Europeanen de schuld geven, maar Nederland kan ook naar zichzelf kijken.” Bakker stelt dat het Nederlandse team niet de winnaarsmentaliteit heeft: „Je ziet dat wel bij de nieuwe landen: They’re in it to win it. Oekraïne kwam om te winnen, Azerbajdzjan kwam om te winnen. Het is verse trots, ze willen bij het grote Europa horen. Voor Nederland is dat anders. De Nederlandse instelling is: ‘We willen best hoog eindigen, maar winnen laten we aan een ander over.’

Donkere Eurovisietijden voor Nederland. De grote uitbreiding van het songfestival van de laatste twee decennia, waardoor twee halve finales moesten worden ingevoerd omdat er te veel liedjes voor één avond waren, pakte slecht uit voor Nederland en andere klassieke, West-Europese festivalspelers. Sommigen daarvan, zoals Duitsland, hebben zich herpakt. Anderen, zoals Engeland en Frankrijk, worstelen ook met het veranderde festival.

„Het songfestival was dood in Nederland”, zegt TROS-directeur Peter Kuipers over 2009, het jaar dat de NOS besloot te stoppen met de uitzendingen. Nederlandse inzendingen maakten geen indruk, de Nederlandse kijkers haakten af. Kuipers: „Voor de NOS was het een verplicht nummertje.” De TROS nam het over. Kuipers: „Ik heb wel even heel moeilijk gekeken, wegens de kosten, maar ik wilde het graag hebben.” Sietse Bakker van de EBU is op zich blij dat het songfestival is overgenomen door de TROS: „De NOS doet aan sport en nieuws. Dat muzikale zit niet in hun DNA. De TROS heeft er hard aan gewerkt. Maar ja, je moet gevoel hebben voor en onderzoek doen naar wat een songfestivalliedje nu precies moet hebben om te scoren. Dat verandert ook ieder jaar.”

Door de overname van de TROS nam de populariteit van het festival in Nederland wel toe. Iets meer dan twee miljoen mensen keken gisteren naar de halve finale. Maar op het Europese podium werkt het dus niet. Kuipers: „We deden het in een driestappenplan. Eerst wilden we duidelijk maken dat de TROS het overnam, dus met veel Nederlandstalige muziek. Dat zorgde meteen voor betere kijkcijfers en dat iedereen er weer over praatte. Nu het songfestival weer leeft in Nederland, moeten we de volgende stap nemen. Misschien hebben de Nederlandse kiezers – die Joan Franka kozen – niet zo veel Europees gevoel.”

Dit jaar was het plan om samen te werken met John de Mol. Bakker: „John de Mol herkent talent. En hij heeft een telefoonboekje.” Joan Franka deed ook mee aan De Mols The Voice of Holland. Maar volgens Peter Kuipers heeft zij zichzelf aangemeld, los van John de Mol: „Ze heeft zelf een liedje opgenomen op haar kamer, dat heeft ze zelf op de bus gedaan.” Ook de tooi was Franka’s eigen idee. Het plan dit jaar was dus vooral: laat Joan Franka het zelf invullen. Wat niet eens zo’n slecht idee leek, als je haar onopgesmukte authenticiteit als troef inzet.

De TROS werkte samen met Talpa, het productiebedrijf van De Mol, om Joan Franka zo goed mogelijk op het enorme podium te zetten. Daarvoor vloog Voice-regisseur Sander Vahle naar Baku. Kuipers: „Franka heeft mooie ogen en ze kan niet zo veel bewegen met die gitaar. Dus wilde Vahle vooral close ups. En hij leerde Franka hoe en wanneer ze in de camera moest kijken.”

Verder vond Kuipers het belangrijk om de tv-commentatoren van andere landen bij te praten. Kuipers: „Zij vertellen het verhaal bij het liedje, dus via hen kun je tot de stemmende kijkers spreken. Bij hen hebben we twee dingen benadrukt: het verhaal van de hoofdtooi: dat het liedje gaat over een jeugdliefde en dat ze vroeger met hem indiaantje speelde. Die was belangrijk, want dat beeld blijft hangen, hoopten we.”

Verder was belangrijk dat de commentatoren Franka’s Turkse afkomst zouden melden. Franka heet eigenlijk Joany Ayten: haar vader is Turks. De hoop was dat Turkse kijkers, uit Turkije maar ook Turkse migranten in andere Europese elanden, op haar zouden stemmen. Dat heeft dus allemaal niet geholpen.

En wat kost dat nou? Volgens Kuipers kost het festival Nederland 3,5 ton euro. Daarvan gaat 2,5 ton euro als contributie naar Europese koepelorganisatie EBU, die het festival organiseert. Die 2,5 ton krijgt de TROS trouwens van koepelorganisatie NPO. Daar legt de omroep zelf nog een ton bij voor reis- en verblijfkosten van de zangeres en de TROS-entourage. „Volgend jaar kunnen we die ton eigen geld niet meer opbrengen, dus we willen het alleen organiseren als de NPO zijn bijdrage verhoogt. Van die 3,5 ton maken wij acht uur televisie, anderhalf uur reality-soap erbij, en vijftien uur radio. Dus eigenlijk is het goedkoop.”