Waarom kun je 's nachts minder goed relativeren?

Esmée Zwiers uit Schoonhoven ligt ’s nachts regelmatig te piekeren. Zeker na een nachtmerrie heeft zij moeite weer in slaap te vallen. Maar als zij ’s ochtends wakker wordt, lijken haar zorgen als sneeuw voor de zon verdwenen. Ze vraagt zich daarom af: is het relativeringsvermogen overdag beter dan ’s nachts?

Overdag kunnen we inderdaad beter relativeren, zegt Steven Fischer. Hij is klinisch psycholoog en verbonden aan het WaakSlaapCentrum van het Amsterdamse Slotervaartziekenhuis. Overdag ben je namelijk „actiever rationeel”. Dat wil zeggen dat je bewustzijn zaken beter in een context kan plaatsen, legt hij uit.

Een goede nachtrust is hierbij relevant, zegt Kristiaan van der Heijden bestuurslid van de Nederlandse Vereniging voor SlaapWaak Onderzoek (NSWO). Het werkgeheugen, het vermogen informatie op te slaan en te bewerken, is een belangrijk onderdeel van je relativeringsvermogen. Tijdens je slaap krijgt het werkgeheugen rust en wordt de boel als het ware opgeschoond. En dat zorgt ervoor, zegt Van der Heijden, dat je de volgende dag je gedachten beter kunt ordenen. En dus beter kunt relativeren: je bekijkt problemen rationeel, je plaatst ze in een context zonder dat de emoties de overhand nemen.

Oké, dus overdag kunnen we goed relativeren. Maar waarom ’s nachts niet? Zodra mensen naar bed gaan en sluimeren (nog net niet in slaap vallen), laten ze emoties de vrije loop, zeggen de twee experts. We gaan associëren, vrije verbanden leggen, en in onze gedachten leidt het ene probleem automatisch tot het andere. Van der Heijden: „Rationele remmen vallen weg en je hebt minder controle over je gedachten. Kleine zorgen kunnen uitgroeien tot grote problemen.”

Maar niet alleen in bed piekeren mensen. „Zodra je in een meer ontspannen situatie terechtkomt, zoals een vakantie of een dagje strand, ga je minder relativeren”, zegt klinisch psycholoog Fischer. Toch heeft dit ook positieve gevolgen. „Er ontstaat ook ruimte voor prettige gedachtes en aangename dagdromen, iets waar ieder mens behoefte aan heeft.”

Ook een vraag voor deze rubriek? Mail naar vraag@nrc.nl