'Nederland geeft het ESM een blanco cheque'

Inleiding

De Tweede Kamer heeft gisteren ingestemd met het ESM, het permanente noodfonds voor de eurolanden. Nederland heeft een maximumbedrag van 40 miljard euro toegezegd, waarvan 4,57 miljard direct over te maken en de rest in garanties. Nederland heeft volgens PVV-Kamerlid Tony van Dijck ‘het nakijken’ bij de besteding van het geld. „U hebt er niets meer over te zeggen en vraagt van ons een blanco cheque van 40 miljard.” Meerdere lezers – via de mail, op Twitter en op de website – vroegen next.checkt uit te zoeken: hoe blanco is die cheque?

Interpretaties

Het ESM is het permanente Europese noodfonds. In een notendop is het een grote som geld die kan worden aangewend om noodlijdende eurolanden en banken te hulp te schieten om zo, uiteindelijk, de euro te beschermen. De zeventien eurolanden storten tussen 2013 en 2017 samen 80 miljard euro cash in het fonds. Daarnaast staan ze voor 620 miljard euro garant*.

Volgens de afgesproken verdeelsleutel neemt Nederland 5,72 procent van het ESM voor zijn rekening. Dat komt neer op – afgerond – 4,57 miljard euro, een bedrag dat Nederland de komende jaren in cash betaalt. Daarnaast staat Nederland nog voor 35,5 miljard euro garant, geld dat alleen wordt aangesproken als het bedrag in kas ontoereikend is.

Een „blanco cheque van 40 miljard” vragen, zoals PVV-Kamerlid Tony van Dijck oppert, is niet mogelijk. Volgens Van Dale is een blanco cheque een betalingsopdracht aan de bank ‘met handtekening, maar zonder bedrag’. Van Dijck gebruikt de term om te benadrukken dat Nederland door ratificatie van het ESM-Verdrag de zeggenschap over het geld kwijt is. Die 40 miljard zijn volgens hem door het ESM „vrij te besteden”.

En, klopt het?

De voorwaarden die besteding van het geld reguleren, staan in het 62 pagina’s tellende ESM-Verdrag dat is opgesteld in maart. Daarin staat dat het fonds zal worden geleid door de Raad van Gouverneurs die – in de praktijk – zal bestaan uit alle zeventien ministers van Financiën van de deelnemende eurolanden. Als het ESM geld wil uitkeren aan een land of een bank in nood, dan moeten alle leden unaniem instemmen. De Jager zou een beslissing dus in zijn eentje kunnen tegenhouden. Een akkoord van de Tweede Kamer is voor die keuze – wel of niet instemmen – niet vereist.

Als de Europese Commissie en de Europese Centrale Bank concluderen dat een land of bank dringend hulp nodig heeft, dan treedt een noodprocedure in werking. Dan verliezen alle leden hun vetorecht en geldt dat ‘gekwalificeerde meerderheid’ van 85 procent akkoord moet gaan. In de praktijk zullen Duitsland, Frankrijk of Italië zo’n besluit wel kunnen blokkeren, omdat zij elk meer dan 15 procent in het fonds hebben gestopt – het aandeel van hun zeggenschap. Nederland (5,72 procent) heeft in dit geval geen vetorecht en zal volgens afspraak moeten meebetalen tot 40 miljard euro. Tot een hoger bedrag kan Nederland niet worden gedwongen zonder instemming van De Jager.

Aan die voorwaarden zijn gisteren middels een motie in de Tweede Kamer extra eisen toegevoegd. Zo zal De Jager voor een verhoging van die 40 miljard vooraf aan de Tweede Kamer instemming moeten vragen. En als hij naast het cashbedrag van 4,57 miljard euro de garantstelling van 35,5 miljard euro wil aanspreken, zal hij de Kamer moeten informeren. Letterlijk staat in de motie: „(...) verzoekt de regering tevens, bij een opvraging van het Nederlandse niet-gestorte kapitaal door enig orgaan binnen het ESM deze opvraging voor te leggen aan de Tweede Kamer, (...).”

In dit laatste geval is bij het ‘voorleggen’ geen instemming van de Kamer vereist. In dit geval zal De Jager in de praktijk – zeker bij noodprocedures – zijn besluit aan de Kamer pas voorleggen nadat hij die genomen heeft. Dat besluit is onomkeerbaar. De Kamer kan hooguit aansturen op aftreden van De Jager en zo een binnenlandse politieke crisis veroorzaken. Deelname aan het ESM-Verdrag blijft echter van kracht.

Conclusie

Een „blanco cheque van 40 miljard” uitschrijven is niet mogelijk. Wel is het zo dat Nederland tot 40 miljard euro heeft toegezegd aan het noodfonds ESM. Minister De Jager kan namens Nederland zijn veto uitspreken over leningen die het ESM aan landen wil verstrekken. Alleen in het uitzonderlijke geval van een noodprocedure verliest hij dat recht. Dan is Nederland gebonden aan stemming van een ruime meerderheid (85 procent) en moet Nederland mogelijk garant staan voor een lening waar het niet mee instemde. Al met al beoordeelt next.checkt de bewering als half waar.

Lees meer over het Europese noodfonds op pagina 6