Supermarkt houdt vast aan lek systeem

Kassières in supermarkten moeten jong uitziende alcoholkopers naar hun legitimatie vragen. Ze doen dat veel te weinig. Met gemak komen 14- en 15-jarigen aan hun drank.

NRC Handelsblad vroeg leerlingen van de Rotterdamse Theaterhavo/vwo te acteren dat ze dronken worden – en hun act vervolgens te beschrijven. Dammes, 17 jaar oud, 5 vwo: „Ik bleef met een paar mensen hangen op een feest. We dronken zoete drankjes, na al het bier. Glaasje Amaretto, een shotje, wijn. Ik probeerde serieuze gesprekken te voeren, maar kraamde alleen onzin uit. Toen werd ik echt dronken. Je voelt het, maar kunt het niet stoppen. Uiteindelijk kroop ik over de vloer.” Foto’s Eveline Jacq

Een supermarkt in Tiel, zaterdagavond. Twee jonge meisjes lopen richting kassa. Op de band leggen ze chips, snoep en vier flesjes zoete mixdrank van een huismerk. Alcoholpercentage: 5 procent. Binnen gehoorafstand van de kassamedewerker zegt het jongst uitziende meisje tegen het andere: „Ik betaal je zo terug.” Het meisje betaalt. De kassamedewerker vraagt niet naar legitimatie.

De meisjes lopen door de schuifdeur naar buiten, maar ver komen ze niet. „Dames!” roept een controleur van de Nederlandse Voedsel- en Waren Autoriteit (NVWA), die deze avond de supermarkt controleert op alcoholverkoop aan jongeren. „Jullie legitimatie, alsjeblieft.”

De meisjes kijken geschrokken. „Ik ben zeventien”, zegt het meisje dat de flesjes heeft gekocht. Ze houdt haar identiteitskaart omhoog. Het klopt, ze is zeventien, en mag dus alcohol kopen: vanaf zestien is de aanschaf van zwak-alcoholische drank toegestaan. Het andere meisje zegt haar identiteitskaart niet bij zich te hebben. „Maar ik word over drie weken zestien.” Ze heeft vlassig haar, jeugdpuistjes en een beugel. Haar handen plukken aan haar roze trui. „Oké, bedankt, jullie kunnen gaan”, zegt de controleur.

De controleur gaat terug de supermarkt in, en spreekt de kassamedewerker aan – een jongen van nog geen twintig. Waarom hij die meisjes niet om hun legitimatie vroeg. Hij mompelt voor zich uit, zegt dat hij een van de meisjes kent. „Zij zit bij mijn broertje in de klas. Ik dacht dat ze zeventien was, net als hij.” De controleur wendt zich tot de manager van de supermarkt. „De kassamedewerker had naar de legitimatie van de meisjes moeten vragen”, zegt ze tegen hem. „Maar ik geef u geen geldboete deze keer. Want het meisje dat de alcohol kocht bleek zeventien, en de kassier zegt haar te kennen. U krijgt wel een schriftelijke waarschuwing. En binnenkort komen we hier terug voor een nieuwe controle.”

Elk week voert de Nederlandse Voedsel- en Waren Autoriteit (NVWA) controles als deze uit. Controleurs posten in de Albert Heijns, Lidls en Jumbo’s van Nederland en kijken wat er gebeurt als een jong uitziende klant drank op de band legt. Vraagt de kassière om legitimatie? En zo ja, leidt dat bij een te jonge klant wel tot een weigering alcohol te verkopen? Zo niet, dan legt de NVWA straf op. Meestal gaat het om geldboetes: een overtreding kost de supermarkt 900 euro. Gaat de winkel binnen twee jaar weer in de fout, dan bedraagt de boete 1.800 euro. De derde overtreding kost 3.600 euro.

Die boetes zijn nodig. Jongeren onder de zestien kunnen zeer makkelijk alcohol kopen, zo blijkt keer op keer uit wetenschappelijk onderzoek. Zo namen onderzoekers van de Universiteit Twente in 2011 de proef op de som: ze vroegen 58 ‘mysteryshoppers’ van 14 of 15 jaar oud om te proberen drank te kopen in honderden supermarkten, sportkantines en cafés. De resultaten waren zorgwekkend. In 70 procent van de gevallen overtraden supermarkten de wet: ze verstrekten alcohol aan de 14- en 15-jarigen. Cafés en kantines scoorden nog slechter. Jongeren onder de zestien zeggen hun alcohol dan ook het vaakst in de horeca te kopen – al doen ze dat minder dan tien jaar geleden. Supermarkten zijn bij jonge alcoholkopers ook geliefd, waarschijnlijk vanwege de lage prijzen.

Neem bier. In een kroeg betaal je voor een vaasje bier zeker 2 euro, in de supermarkt kost een krat van 24 flesjes een euro of tien à twaalf. Bier in de supermarkt is kortom 4,5 keer goedkoper dan in het café. Vaak is het verschil nog groter: supermarkten verkopen kratten bier vaak voor stuntprijzen. Voor jongeren is die lage prijs van bier – maar ook van wijn en mixdrankjes – uiteraard interessant. De prijs van supermarktdrank stelt hen in staat thuis goedkoop in te drinken, voor zij naar een schoolfeest of de kroeg gaan.

„Er is geen enkele supermarkt die alcohol wil verkopen aan 14- of 15-jarigen”, zegt Henrieke Crielaard. Crielaard is woordvoerder van het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL), branchevereniging van 25 supermarktketens met samen zo’n 4.000 filialen. „Het verhinderen van die verkoop is een topprioriteit van al onze leden”, zegt zij.

Ze legt uit hoe supermarkten te werk gaan. Dat supermarkten de plicht op die leeftijdsgrens te letten soms opnemen in het arbeidscontract van de kassamedewerkers. Dat kassa’s steeds vaker een elektronische rekenhulp bevatten, zodat kassamedewerkers de geboortedatum op een legitimatiebewijs niet zelf hoeven om te rekenen tot een leeftijd. En dat kassières worden getraind op lastige situaties. Lessen als: ga de discussie met de klant niet aan, maar haal er een leidinggevende bij.

In 2009 spraken de supermarkten af: klanten die alcohol willen kopen en jonger dan twintig lijken, vragen we om hun legitimatie. Crielaard: „Die maatregelen moet voorkomen dat bijvoorbeeld een vijftienjarige die er uitziet als achttien, tussen de mazen van het net glipt.”

En toch kon in 2011 dus 70 procent van de 14- en 15-jarigen hun drank bij de supermarkt kopen, zoals de Universiteit Twente aantoonde. „Een verontrustend percentage”, zegt ook Crielaard.

Blijkbaar zijn kassamedewerkers niet zo alert als supermarkten van hen verwachten. Maar kún je die alertheid wel van hen verwachten?

„Je kunt kassamedewerkers niets kwalijk nemen”, zegt ondernemer Dirk Benschop van de Hollandse Exploitatie Maatschappij (HEM). „Zij moeten hun aandacht verdelen tussen hun snelle kassawerk en de zorgvuldige leeftijdscontrole. Voor de meeste mensen is dat niet te doen.” Bovendien, zegt hij: „Kassamedewerkers omzeilen de controle vaak automatisch.” Dat gaat zo: kassamedewerkers scannen een kratje bier of een fles wijn. Het gaat om leeftijdsgebonden producten, dus blokkeert de kassa automatisch. De kassa blokkeert vaak met een piep. Kassamedewerkers moeten zelf, met een druk op de knop, die kassa deblokkeren. „Dat doen ze continu”, zegt Benschop. „Ze horen een piep, en drukken op de knop. Puur Pavlov.”

Benschop is een van de bedenkers van ‘Ageviewers’, een systeem dat de verantwoordelijkheid voor de leeftijdscontrole weghaalt bij de kassamedewerker. Het gaat om een kastje met een touchscreen, opgesteld naast de kassa, en voorzien van ingebouwde camera’s. Het kastje staat in verbinding met het hoofdkantoor van de HEM in Breda. Elke koper van alcohol moet het schermpje aanraken zodat de camera’s aangaan. Leeftijdscontroleurs in Breda bepalen vervolgens of de klant – die zij op hun beeldscherm zien – oud genoeg lijkt. Zo niet, dan leest de klant op het scherm dat hij zijn legitimatiebewijs op het kastje moet plaatsen. Blijkt de koper nog geen zestien of heeft hij geen ID-bewijs bij zich? Dan blijft de supermarktkassa gesloten. Alleen de leeftijdscontroleur-op-afstand kan de kassa deblokkeren.

De ageviewer zorgt voor een „hoge mate van naleving van de drankwet”, aldus de Voedsel en Waren Autoriteit. Toch zijn supermarkten niet happig op invoering van het systeem, dat in 2010 op de markt kwam: een schamele veertien supermarktvestigingen gebruiken het, en 86 slijters. „Een filiaal van C1000 heeft het systeem wel uitgetest”, zegt Henrieke Crielaard van CBL. „Maar van wat ik hoorde leidde dat tot weerstand, vooral onder oudere klanten. Die bleken er moeilijk aan te kunnen wennen dat ze elke keer voor dat schermpje moesten staan als ze een flesje wijn kochten. We zoeken liever naar alternatieven die gericht zijn op de controle van jongeren zonder dat we de overduidelijk oudere klanten elke keer lastigvallen.”

Dirk Benschop van Ageviewers vindt dit een merkwaardige verklaring. „Hoezo lastigvallen? Het simpele aanraken van een schermpje mag je best klantvriendelijk noemen, als je zo een groot maatschappelijk probleem oplost. Het dulden van verkoop aan kinderen is geen alternatief.” Crielaard: „Ik geloof dat we met ons systeem van het trainen en ondersteunen van kassamedewerkers uiteindelijk ver komen.”

Volgende week: Alcohol en het lichaam