‘klamp je niet vast aan het verleden, dat is funest voor de creativiteit’

Een van de tientallen studies, dan wel herinterpretaties die Picasso in 1957 op basis van Velázquez’ doek maakte

Het leek zo simpel: in lijn met Rankes ‘wie es eigentlich gewesen’ moest het verleden met haar eigen maatstaven geduid worden. Maar historisme is inmiddels zo polemisch geworden dat we dreigen weg te zakken in het moeras van de geschiedenis, schrijft Arnold Heumakers.

Moet muziek uit de 16de eeuw worden gespeeld zoals 16de-eeuwers het zouden hebben gedaan? Mag bij een oud gebouw zomaar een moderne vleugel worden aangebouwd, zoals bij het Amsterdamse Concertgebouw? Is het een literair historicus geoorloofd om duidelijk zijn oordeel uit te spreken over de auteurs die hij behandelt? Is met een historische kritiek op de bijbel of de koran ook het laatste woord gezegd over de waarheid van het christendom of de islam?

Ziedaar een paar praktische vragen, die stuk voor stuk tot de probleemsfeer van het ‘historisme’ horen. Historisme? Het is een begrip dat we buiten de historiografie lang niet meer gehoord hebben. Alleen theoretisch georiënteerde historici of historisch georiënteerde filosofen maken zich er druk om, lijkt het. Toch houden de bovengenoemde vragen ons nog altijd bezig. Dus kan het historisme niet echt verdwenen zijn. De vraag is wel wat we er precies onder moeten verstaan.

Ik heb altijd gedacht dat het antwoord niet zo moeilijk was. Historisme slaat op de visie op het verleden, verbonden met de grote 19de-eeuwse Duitse historicus Leopold von Ranke (‘Jede Epoche ist unmittelbar zu Gott’), dat alle perioden hun eigen karakter en dus ook hun eigen waarden en waarheden hebben, die niet zonder meer met tijdloze, universele waarden en waarheden mogen worden beoordeeld. Het historisme was tegen een anachronistische aanpak van het verleden, maar wilde het verleden leren kennen zoals het werkelijk geweest was: ‘wie es eigentlich gewesen’, opnieuw in de woorden van Ranke.

U kunt het hele essay van Arnold Heumakers hier lezen en het boek bestellen.

Dit artikel werd gepubliceerd in NRC Handelsblad op Vrijdag 18 mei 2012, pagina 6 - 7.