Dienstbaar zijn moet je durven

Een overvloed aan procedures ontneemt ambtenaren hun creativiteit, betoogt essaywedstrijdwinnaar Agali Mert

Ontzag voor de overheid is mij ingegeven door mijn vader. Hij kwam als een van de eerste gastarbeiders uit Turkije en de Nederlandse overheid had hem alle mogelijkheden gegeven zich hier te vestigen met zijn vrouw. Voor mij waren dingen vanzelfsprekend, maar voor mijn vader niet. Het ging om zaken als warm water, elektriciteit en onderwijs.

Nog steeds is er warm water uit de kraan, de plasma-tv laat mij meer dan ooit de wereld in alle helderheid ervaren en ook heb ik twee universitaire studies afgerond. Dat laatste met dank aan overheidsinstantie DUO, de voormalige Informatie Beheer Groep. Het is makkelijk te concluderen dat deze afstammeling van een boerenfamilie, afkomstig uit een nietszeggend gehucht uit Noordoost-Turkije, niet op deze manier zijn talenten benut zou kunnen hebben in zijn vaders vaderland. Mijn studieschuld is inmiddels bijna afbetaald en de automatische afschrijving herinnert mij iedere maand aan de enorme kansen die de Nederlandse overheid mij gegeven heeft.

Het eerste moment dat mijn wenkbrauwen deed fronsen over het functioneren van het overheidsapparaat was toen ik tijdens mijn studie in Maastricht de Nederlandse nationaliteit aanvroeg. Geboren en getogen in Nederland, het atheneum met prima cijfers afgerond, moest ik bij een ambtenaar komen die mijn Nederlands wilde beoordelen. Het was van beide kanten een ongemakkelijk gesprek. Niet in de laatste plaats vanwege zijn Maastrichtse accent, waarbij ik mij serieus afvroeg wie wiens Nederlands aan het beoordelen was.

In een complexe samenleving zijn procedures nodig. Iedere burger zal dit begrijpen. Als er bijvoorbeeld verkiezingen zijn, begrijpt iedereen dat je niet het hele jaar door je stem uit kan brengen, maar dat om een land bestuurbaar te houden een vaste datum noodzakelijk is. Het zijn echter de kleine zaken die irritaties veroorzaken. Had in mijn geval de bewuste ambtenaar niet een optelsom kunnen maken: geboren in Nederland, studerend in Maastricht aan de universiteit, ergo het Nederlands zal wel snor zitten. Procedures vernietigen eigen initiatief, creativiteit en dienstbaarheid van de ambtenaar. Regeltjes zorgen voor meer regeltjes, want de lacune van de ene procedure moet opgevuld met een andere. Het gevaar ligt op de loer dat de ambtenaar vastgeketend raakt door al die procedures en het eigen initiatief wordt uitgeschakeld. Het gevoel dat de overheid er voor de burger is komt hiermee in gevaar. En de overheid, dat zijn mensen zoals u en ik die ’s ochtends naar hun werk rijden, hun kinderen in een veilige omgeving willen zien opgroeien en op het einde van een werkdag misschien wel toe zijn aan een glas wijn of flesje bier. Het is daarom niet geheel ondenkbaar dat zij soms ook de buik vol hebben van procedures.

Waar een beetje creativiteit in het ambtenarenapparaat toe kan leiden, wordt duidelijk in een simpel voorbeeld bij onze zuiderburen. In Antwerpen, net als in andere grote steden, zijn de wildplakkers in de stad velen een doorn in het oog. Feesten worden aangekondigd op muren, brievenbussen en billboards. De standaardreactie van de overheid is om plichtsgetrouw de posters te verwijderen. Een vervelend karwei voor degenen die dit moeten verrichten te meer omdat snel erna weer posters opgeplakt worden. In Antwerpen is vanwege het oneindige karakter van dit kat-en-muisspel gekozen voor een bijzonder succesvolle aanpak die het wildplakken blijvend heeft verminderd. In plaats van afkrabben van de posters werd een kleine extra poster eroverheen geplakt met een tekst als ‘Wegens omstandigheden afgelast’. Het Antwerpse ambtenarenapparaat kan blijkbaar buiten de gebaande procedures denken. Maar wie maakt dat mogelijk? In eerste instantie moeten dit de leidinggevenden zijn die buiten de veiligheid van bestaande procedures willen stappen en hun ambtenaren daarin ook veilig willen laten voelen.

In Eindhoven is veel succes geboekt met zogenaamde flitsvergunningen. Vergunningen voor verbouwingen waren bijvoorbeeld in no time rond. Eindelijk waren mensen bevrijd van soms maandenlange vergunningsaanvragen.

Een overheid die er daadwerkelijk voor de burgers is, weet dat dienstbaarheid van haar medewerkers haaks kan staan op aanwezige procedures. Maar een dienende overheid weet ook dat in dit spanningsveld de weegschaal dient door te slaan naar dienstbaarheid.

Dienstbaarheid brengt ook kwetsbaarheid met zich mee. Zijn de ambtenaren wel adequaat geëquipeerd om zich dienstbaar op te stellen, laten ze zich niet overrompelen door mondige en veeleisende burgers? Opoffering van procedures voor eigen initiatief, creativiteit en dienstbaarheid brengt dus potentieel ook gevoelens van onveiligheid en onzekerheid mee. Dat is gek genoeg de prijs die hoort bij het aangaan van relaties waarbij mensen dichter bij elkaar komen. Dat is niet anders in het echte leven en in echte relaties. Vraagt mijn vrouw mij om een formulier in te vullen als wij samen iets moeten besluiten? We gaan met elkaar in gesprek en proberen binnen de kaders van onze relatie (zoals eerlijkheid, openheid) tot elkaar te komen. Net als in een relatie vergt het moed van de overheid om zich kwetsbaar te durven opstellen naar de burger toe.

In een waardevolle relatie gaat het om willen investeren in een duurzame basis. Voor de overheid die een langdurige, succesvolle relatie met haar burgers wenst, hoort het te gaan om kwetsbaarheid, dienstbaarheid, bedrijvigheid, eenvoud, nederigheid, geduld en moed. Voor de overheid is het dus ‘back to basics’.