Onze ministers redden de hele wereld

Wie als minister nog geen reddingsactie heeft geleid, moet zich inmiddels afvragen wat hij fout heeft gedaan.

Niet dat alles vroeger beter was, maar reddingsacties waren wel zeldzaam. In 1976 redde premier Joop den Uyl (PvdA) het koningshuis na de Bernhard/Lockheed-affaire. Koos Andriessen (Economische Zaken, CDA) hielp in 1993 vrachtwagenfabrikant DAF uit het bankroet. Gerrit Zalm (Financiën, VVD) steunde KPN, dat zich in 2001 had overladen met schuld. Met succes. Mensen behielden hun baan. De Staat der Nederlanden sprong ruimschoots uit de kosten.

Maar de laatste jaren floreren de publieke reddingsacties. Waarom?

Eerst de feiten. Wouter Bos (Financiën, PvdA) redde in 2008/2009 diverse financiële instellingen. Serial saviour, zeggen ze in de VS.

Ab Klink (CDA) redde als minister van Volksgezondheid begin 2009 de IJsselmeerziekenhuizen. Zijn staatssecretaris Jet Bussemaker (PvdA) hield eind 2009 via het steunloket voor zorginstellingen twee grote regionale thuiszorgbedrijven overeind na de implosie van het conglomeraat Meavita.

Zaken worden steeds serieuzer. Jan Kees de Jager (Financiën, CDA) redde Griekenland. Minister-president Mark Rutte (VVD) de euro.

En dit jaar is het verder stapelen. Minister Melanie Schultz van Haegen (Infrastructuur, VVD) redt de hogesnelheidslijn, Liesbeth Spies (Binnenlandse Zaken, CDA) redt woningcorporatie Vestia – als we haar inzet achter de schermen op waarde schatten – en Marja van Bijsterveldt (Onderwijs, CDA) redt scholengroep Amarantis.

Volgt straks het wankele Rode Kruis Ziekenhuis in Beverwijk?

Maar ja, wat is redden? Minister Klink muntte het woord ‘systeemziekenhuis’ om naar analogie van systeembanken de staatssteun te rechtvaardigen. Het woord sloeg niet aan. Van Bijsterveldt rept van een ‘continuïteitsgarantie’ à 10 miljoen euro voor Amarantis. SP-Kamerlid Jasper van Dijk die de euvele moed had de minister te vragen waarom zij de Tweede Kamer niet vóóraf had geïnformeerd over de redding, kreeg vorige week een ouderwets kir-antwoord: kluitje in’t riet. De minister dekt de miljoenen binnen haar eigen begroting. Basta! Anders gezegd: als de minister genoeg dekking vindt in haar begroting kan zij bij wijze van spreken de hele wereld redden.

Denkt zij.

Haar reactie onderstreept dat reddingsacties van formeel private organisaties en bedrijven – in de zorg, in het ov, in de volkshuisvesting – inmiddels regulier publiek beleid zijn geworden. Maar het parlement, de bewaker bij uitstek van de publieke portemonnee, krijgt niet in alle openheid vóór de reddingsactie de feiten. Dat wilde de parlementaire onderzoekscommissie-De Wit naar de financiële reddingacties nu juist wél. Als de Kamer geen lam maar leeuw wil zijn, zegt zij na A ook B.

Rest de vraag: waarom al die reddingsacties? Dat is de prijs van de reductie van de publieke taken en de stimulering van het grijze gebied vol organisaties die privaat zijn georganiseerd (meestal in stichtingen), maar publiek geld uitgeven. Sommige gedragen zich ook als ‘bedrijven’, inclusief topbeloningen, glimmend vastgoed en schaalvergroting. Zij zijn met zoveel, dat het toezicht achterloopt en faalt. Nu grijpt de crisis hen.

Dus zijn er twee oplossingen. Schep duidelijkheid en dun het grijze middenveld uit. Organiseer publieke taken rechtstreeks onder ministeries. Laat de rest los. Zeg dat ook zo. Bespoedig schaalverkleining. En leer van het toezicht op banken, dat heeft nu eenmaal de meeste ervaring: zo nu en dan moet er eentje failliet gaan. Als afschrikwekkend voorbeeld dat andere op het rechte pad houdt.

Menno Tamminga