Mannen zonder vrouwen

Vrouwelijke regisseurs ontbreken in de competitie van Cannes. Mannenfilms domineren, vol met archetypische machokerels.

‘Het doet me een buitengewoon genoegen om een film te mogen aankondigen van een vrouw in de officiële competitie van Cannes”, zei festivaldirecteur Thierry Frémaux , met een wat wrange glimlach, bij de première van Confession of a Child of the Century van de Franse filmmaakster Sylvie Verheide. Hij legde daarbij speciale nadruk op de woorden ‘vrouw’ en ‘officiële competitie’. De film van Verheide is te zien in het bijprogramma ‘Un Certain Regard’ en daarmee onderdeel van het officiële programma – met nog twee andere films van vrouwen: Children of Sarajevo van de Bosnische Aida Begic en Trois Mondes van Catherine Corsini. Maar de filmcompetitie, het belangrijkste podium van Cannes, is een exclusieve mannenzaak en alleen de filmmakers die dat strijdperk mogen betreden maken kans op de Gouden Palm.

Dat Frémaux niet echt de optie had om de film van Verheide naar de competitie te promoveren, is snel duidelijk wanneer de film begint. De Engelse rockster Pete Doherty zwabbert wezenloos door een bewerking van een klassieker uit de Franse literatuur van Alfred de Musset. Hij speelt een aristocraat die de zin van het leven maar niet kan ontdekken. De film moet het hebben van de evidente parallellen met Doherty’s eigen wilde leven, en daar blijft het bij in een film zonder drama en structuur. Tegenspeelster Charlotte Gainsbourg bleef wijselijk weg bij de première van de film. In ‘Un Certain Regard’ is een film als die van Verheide gewoon een misser, op naar de volgende film. Maar in de competitie zou deze film een klein schandaal hebben veroorzaakt, waar Frémaux terecht geen been in zag.

Toch heeft het filmfestival van Cannes een probleem. Frémaux zal ongetwijfeld vooraf in hebben gecalculeerd dat er kritiek zou komen op het ontbreken van vrouwelijke stemmen in competitie van Cannes. Maar dat die kritiek zo lang zou aanhouden en zulke grote proporties zou aannemen – met petities van prominente feministen in Frankrijk en de Verenigde Staten die hun beklag doen – zal hem toch enigszins rauw op de maag zijn gevallen. Het debat over het ontbreken van vrouwelijke regisseurs houdt de festivalgangers nog steeds bezig en heeft al meerdere nieuwscycli van 24 uur overleefd.

Dan gaan ineens meer eigenaardigheden opvallen. In de films die het hoogste podium wél hebben bereikt, is het contingent films in genres waarin de mannen nog mannen zijn en de vrouwenrollen beperkt blijven tot die van hoertje of serveerster, opmerkelijk.

Zo bezien is het passend dat tijdens deze editie van Cannes nog een biopic in première gaat van oermacho Ernest Hemingway, gespeeld door Clive Owen; de schrijver die geen genoeg kreeg van stierengevechten en de olifantenjacht, en de auteur van de beroemde verhalenbundel Men Without Women. Nicole Kidman speelt zijn geliefde, oorlogscorrespondente Martha Gellhorn, in Hemingway & Gellhorn van regisseur Philip Kaufman, dat wel.

De traditionele mannengenres van de gangsterfilm en de western komen samen in Lawless van regisseur John Hillcoat, naar een scenario van zanger Nick Cave; de makers gebruiken zelf de samentrekking ‘wankster’. De film speelt zich af tijdens de drooglegging in de VS in de jaren dertig, maar volgt nu eens niet de gangsters in hun klassieke pakken in de grote stad, maar de drie broers Bondurant, die illegale gin stoken op het platteland; de film heeft daardoor veel meer de sfeer van een western dan van een gangsterfilm. Maar voor het traditionele masculiene wereldbeeld dat uit de extreem gewelddadige film spreekt, maakt dat weinig verschil.

Forrest is de oudste broer en de leider van de mannen, gespeeld door acteur Tom Hardy, die aan de vooravond staat van een explosie van wereldroem, omdat hij ook de slechterik speelt in de nieuwe Batmanfilm The Dark Knight Rises. Hardy vertelde aan de pers dat Cave en Hillcoat wilden dat hij zijn personages zou invullen als de traditionele tough guy: zwijgend, dreigend en gewelddadig. Zelf had hij iets anders in gedachten. „Ik wilde hem spelen als een oud vrouwtje. Niet als een patriarch, maar als een matriarch, als iemand die juist voor zijn broers zorgt en ze probeert te beschermen. Alleen als het echt niet anders kan gebruikt hij geweld, maar zo spaarzaam mogelijk. Dat verschil van inzicht heeft wel wat spanningen opgeleverd.”

Opmerkelijk genoeg komen wel meer hoofdrolspelers in Cannes met zulke verhalen. Ook het personage van de Deense acteur Mads Mikkelsen in Jagten van Thomas Vinterberg, dat gaat over een man die ten onrechte van kindermisbruik wordt beschuldigd, zou aanvankelijk een klassieke mannenman zijn. Hij werd ‘vrouwelijker’ en ‘zachter’ nadat Mikkelsen de rol had geaccepteerd en hij een complexere figuur voor ogen bleek te hebben.

Iets vergelijkbaars gaat op voor de rol van Vlaming Matthias Schoenaerts, als uitsmijter en bokser in de nieuwe film van Jacques Audiard, De rouille et d’os. Ook hij zou aanvankelijk louter een spierbonk zijn, volledig in de trant van zijn internationale doorbraakrol in Rundskop, maar wilde liever een kwetsbaarder, minder ongenaakbaar personage spelen. Kennelijk zijn de acteurs soms verder dan sommige regisseurs in het zoeken naar interessante nieuwe varianten op archetypen voor mannen in film, zoals de bokser, de gangster en de jager (in Jagten).

In Lawless zijn de vrouwenrollen beperkt tot lieftallige domineesdochter (Mia Wasikowska) en, inderdaad, serveerster (Jessica Chastain). In Killing Them Softly, de nieuwe gangsterfilm van Brad Pitt en regisseur Andrew Dominik, komen helemaal geen vrouwen voor, op een paar seconden na waarin een anonieme prostituee wordt afgesnauwd die één regel tekst heeft. De film doet geen poging om een eigen draai te geven aan alle clichés van de gangsterfilm en zou de competitie vermoedelijk nooit gehaald hebben zonder de star power van Pitt, die gisteravond op de rode loper stond.

De superster speelt een huurmoordenaar en presenteert zich zo cool als hij maar zijn kan: sigaret, vetkuif, baardje, bakkebaarden en een leren jack. Onaangedaan ruimt hij zijn doelwitten, andere kleine gangsters, uit de weg. Maar wel van enige afstand, want: „Heb je weleens iemand vermoord? Dat is altijd een zooitje. Mensen worden heel emotioneel en zo, ze beginnen te smeken om hun leven. Daar hou ik niet van. Ik hou niet van emoties.”

Genrefilms werken met vaste regels en rollen. In een genrefilm is de rolverdelingen tussen man en vrouw ook meestal stereotiep, al maakt Dominik het al te bont met zijn slaafs naar Guy Ritchie en Tarantino verwijzende gangsterwereld. Frémaux maakte als eerste festivalleider in Cannes ruimte voor genrefilms in de competitie, waar zijn voorganger, Gilles Jacobs, het principe hanteerde nooit een genrefilm te nemen. Maar ook als het gaat om genre is de programmering van Cannes niet goed in balans.

Aan de acteurs ligt het niet, die willen graag ontsnappen aan rolbevestigende clichés. Oké, Brad Pitt uitgezonderd. Nu de festivalleiding nog en misschien ook wat meer regisseurs. Los van alle goede bedoelingen en mooie gelijkheidsidealen : de aaneenrijging van stereotypen in films als Killing Them Softly en in iets mindere mate Lawless is ook gewoon slaapverwekkend.