De wonden zijn nu geheeld

Precies tien jaar is Oost-Timor nu onafhankelijk. Opgelucht treedt José Ramos-Horta terug als president.

Jose Ramos-Horta, East Timor's president, reacts during an interview in Singapore, on Friday, May 4, 2012. Ramos-Horta said the nation aims to resolve in the next few months or early 2013 a dispute with Woodside Petroleum Ltd. over the proposed Sunrise liquefied natural gas venture. Photographer: Munshi Ahmed/Bloomberg *** Local Caption *** Jose Ramos-Horta Bloomberg

Correspondent Zuidoost-Azië

Dili. José Ramos-Horta is opgelucht, nu hij afgelopen weekend is afgetreden als president van Oost-Timor. Hij nam in 2006 tegen wil en dank de leiding toen een uitbarsting van geweld tussen leger en politie bijna ontaardde in burgeroorlog. In 2008 kwam een overgebleven groep rebellen naar zijn huis en doorzeefde hem met kogels. Hij overleefde ternauwernood.

„Het waren zes uiterst intense, emotionele jaren, onder zeer moeilijke omstandigheden. Iedereen wordt eens moe”, zegt Ramos-Horta in zijn paleis in hoofdstad Dili, in de laatste dagen van zijn presidentschap.

Oost-Timor was de eerste nieuwe staat van het nieuwe millennium toen het op 20 mei 2002 onafhankelijk werd – afgelopen zondag tien jaar geleden. Drie jaar daarvoor had het in een referendum gekozen voor afscheiding van Indonesië, dat moordend en brandstichtend vertrok. In de tussenliggende jaren werd het geleid door de Verenigde Naties, die nog tot eind dit jaar op de achtergrond aanwezig zijn. Het was de eerste keer dat de VN zo nauw betrokken waren bij het opbouwen van een land.

Hoe hebben de VN het gedaan?

„Wat de VN konden doen, hebben ze best goed gedaan. Ze hebben veel bijgedragen aan vrede en veiligheid, ze hebben ons politiekorps getraind. Maar het waren niet de VN die deze staat hebben gecreëerd, het zijn de Oost-Timorese leiders en het volk die ons land hebben opgebouwd.”

Was de moordaanslag op u de laatste uitbarsting van geweld?

„Ja, het land is vrediger dan ooit. De economie groeit met dubbele cijfers sinds 2007. De werkloosheid is significant gedaald, inclusief de werkloosheid onder jongeren.”

Maakte de aanslag u niet pessimistisch?

„Voordat ik het ziekenhuis verliet, adviseerde mijn psychiater me om niet terug te gaan naar mijn huis. Ik zou nachtmerries krijgen. Maar ik weigerde, want hoe kan ik accepteren dat een crimineel element mij ervan weerhoudt in mijn eigen huis te wonen? Ik heb nooit een nachtmerrie gehad. Natuurlijk heb ik littekens op mijn rug, waar de kogels schade hebben aangericht aan het vlees en de zenuwen. Ik heb moeite met zitten. Maar het is nu alsof ik ermee ben geboren, je leeft ermee. Dus nee, ik ben niet negatief geworden. God en de dokters hebben mijn leven gered.”

U heeft de daders vergeven en gratie verleend, net zoals u zich verzoende met de Indonesiërs die hier veel ellende hebben aangericht. Schept u zo geen cultuur van straffeloosheid die leidt tot meer geweld?

Ramos-Horta lacht. „U heeft waarschijnlijk te veel Amnesty International-rapporten gelezen. Cultuur van straffeloosheid. Het is grappig hoe ergens ter wereld iemand dat soort termen zit te bedenken en iedereen ze herhaalt. Elke samenleving bestaat uit individuen met emoties, niet uit abstracte groepen. En leiders moeten weten hoe ze daarmee moeten omgaan, afhankelijk van hun eigen ervaring. In Oost-Timor vonden we dat we de wonden van allen moesten helen. Dat we de wonden met Indonesië moesten helen.”

Vindt heel Oost-Timor dat?

„De regering heeft iedereen geholpen die zijn huis of bedrijf heeft verloren in de crisis van 2006. De staat is zeer genereus geweest met het leveren van financiële en psychologische hulp.”

Dus u vreest niet meer geweld ?

„Helemaal niet. En we laten het aan Amnesty over om dit soort zaken te intellectualiseren.”

China helpt Oost-Timor en investeert, zoals in veel kleine, fragiele landen. Sommigen noemen dat ‘nieuw kolonialisme’.

„Wij zien geen enkel verschil tussen investeringen van China, Amerika of Australië. Met elk land onderhandelen we over de beste voorwaarden voor hulp of investeringen. We hebben wetten die bepalen onder welke omstandigheden en in welke sectoren een buitenlands bedrijf hier zaken mag doen. En we laten het aan de Australiërs om te speculeren over China’s intenties. Want Australiërs speculeren altijd dat China Oost-Timor wil beïnvloeden of domineren.”

Proberen Australiërs dat niet zelf? Er lopen onderhandelingen over een gasveld in de Timor Zee.

„De Australiërs hebben ons erg netjes en voorzichtig behandeld. Persoonlijk heb ik in tien jaar onafhankelijkheid nooit druk gevoeld van de Australiërs.

„Bij een lezing op de Universiteit van Sydney vroeg iemand of Australië onze pestkop is. Ik heb toen gezegd dat wij het zijn die Australië pesten. Want onze kracht is de publieke opinie in Australië. Van links tot rechts, iedereen heeft sympathie voor Oost-Timor. Toen we onderhandelden over de Timor Zee, heeft een rijke Australische heer voor honderdduizenden dollars reclame ingekocht op televisie om zijn eigen regering aan te vallen.”

Inmiddels is Oost-Timor niet meer ’s werelds jongste staat. Welk advies geeft u de laatste nieuwkomer, Zuid-Soedan?

„Ik zou advies geven aan Noord-Soedan: gedraag je zoals Indonesië Oost-Timor heeft behandeld na de onafhankelijkheid. In tien jaar hebben we nooit problemen gehad, Indonesië heeft zelfs alles gedaan om ons te steunen. Daarom bewonderen Oost-Timorezen Indonesië nu. Ik adviseer de regering in Khartoum: toon solidariteit met je broeders in het Zuiden. Wat betreft het olieconflict kunnen ze ook leren van hoe wij het dispuut over de olie-inkomsten met Australië hebben afgehandeld. Wij hebben een gezamenlijke autoriteit opgezet en delen de inkomsten.”

De verhouding met buurlanden is cruciaal voor een nieuwe staat?

„Absoluut. Als we het advies van Amnesty International hadden opgevolgd en hadden gehamerd op een internationaal tribunaal om iedereen te vervolgen die betrokken was bij geweld tussen 1975 en 1999, zou onze grens met Indonesië dan vredig zijn? Zouden duizenden Oost-Timorezen kunnen studeren in Indonesië? Zouden we een dynamische handelsrelatie hebben? Zou Indonesië ons dan steunen bij onze aanvraag voor lidmaatschap van ASEAN, de Unie van Zuidoost-Aziatische landen?

„Leiders van landen zijn geen leiders van ontwikkelingsorganisaties of academische instituten. Er staat zoveel meer op het spel. Je moet altijd zoeken naar balans. Dat betekent niet dat je je waarden en principes vergeet. Vechten voor democratie, voor mensenrechten, doe je met je hersens. Niet met demagogie en dogma’s.”