Berlijnse blamage

Voor de tweede keer is de opening van de nieuwe luchthaven van Berlijn uitgesteld – nu met negen maanden. Een blamage voor de bouwers en voor de stad, én een lelijke kras op de Duitse reputatie van orde en degelijkheid.

Berlin Brandenburg International, officieel Airport Willy Brandt, moet een draaischijf voor Midden- en Oost-Europa worden en jaarlijks 27 miljoen passagiers gaan ‘verwerken’. Foto Reuters

Kan Berlijn nog iets goed doen? Voetbalclub Hertha BSC is gedegradeerd en het nieuwe vliegveld gaat veel later open dan gepland, en wordt bovendien aanzienlijk duurder. De Duitse reputatie van onverzettelijkheid op het veld en nationale eigenschappen als degelijkheid en punctualiteit lijken voor de Duitse hoofdstad loze begrippen geworden.

Op 3 juni zou de nieuwe luchthaven Berlin Brandenburg International, ook wel Airport Willy Brandt geheten, feestelijk worden geopend. Dat was al een half jaar later dan oorspronkelijk de bedoeling was. Vorige week bleek ook de nieuwe datum onhaalbaar. Het wordt nu op zijn vroegst 17 maart 2013.

De gevolgen zijn groot. Contracten met vliegtuigmaatschappijen, brandstofleveranciers, winkeliers, taxiondernemers en verhuizers moeten worden opengebroken om het oude vliegveld Tegel nog tot volgend voorjaar te laten functioneren. De manager die verantwoordelijk is voor de aanleg van het vliegveld, Manfred Körtgen, is ontslagen. Hij is het mikpunt van spot geworden, door Berlijners en in media.

Ook burgemeester Klaus Wowereit ligt onder vuur. In het hoofdstedelijke parlement heeft hij eind vorige week verantwoording moeten afleggen. Wowereit – een populair maar enigszins gemakzuchtig bestuurder – had zich steeds optimistisch getoond over de haalbaarheid van 3 juni, ondanks evidente bouwachterstanden. Ook zijn reputatie heeft ernstige schade opgelopen. „Dit is een grote en internationale blamage voor Berlijn”, luidt het verwijt van de oppositie. „Wowereit is medeverantwoordelijk voor het fiasco.”

De officiële reden van uitstel is dat de brandpreventie nog niet klaar is. Duitsland loopt met zijn kennis en uitvoerende bedrijven op dit gebied voorop in de wereld. Dat uitgerekend de hoofdstad met zo’n prestigieus project op dit onderdeel de mist ingaat, wordt algemeen als een afgang gezien.

Tijdens een recent bezoek van deze krant aan het nieuwe vliegveld bleek echter dat, naast de preventie, veel meer zaken nog niet op orde waren. Plafonds lagen open, op tal van plaatsen werd volop gemonteerd en gesleuteld.

De luchthavendirectie heeft inmiddels toegegeven dat het vliegveld „op een aantal punten” nog niet klaar is, „vooral waar het de datatechnologie en de veiligheid betreft: WLAN-netwerken en deurcontroles”. De Berlijnse pers meldt bovendien „een schrijnend gebrek” aan incheckbalies. In die lacune zou intussen worden voorzien. Het probleem van de te geringe bagageverwerking schijnt daarentegen nog niet te zijn opgelost.

Berlijn had tot enkele jaren geleden drie vliegvelden: Tempelhof, Tegel en Schönefeld. Daarvoor in de plaats komt Berlin Brandenburg International, dat officieel de naam van Willy Brandt zal dragen, die van 1957 tot eind 1966 burgemeester van West-Berlijn was en later bondskanselier werd.

Het miljardenproject moet de stagnerende economie van Berlijn een impuls geven. Berlin Brandenburg International moet een draaischijf voor Midden- en Oost-Europa worden en jaarlijks 27 miljoen passagiers gaan ‘verwerken’. Het nieuwe vliegveld ligt naast Schönefeld, in het uiterste zuidoosten van de stad. Voor de aanleg ervan moesten hele dorpen wijken.

De kosten van de luchthaven zijn van 2,4 miljard euro in 2008 gestegen tot bijna 3 miljard euro nu. De verwachting is de grens van 3 miljard door de vertraging binnenkort wordt doorbroken. Burgemeester Wowereit kan dat „niet langer” uitsluiten, zo bleek vorige week.

De nieuwe en verre openingsdatum zou met de luchtvaartmaatschappijen zijn afgestemd. Maar de chef van Air Berlin, een strijdlustige Hartmut Mehdorn – voormalig bestuursvoorzitter van Deutsche Bahn – noemt de datum van 17 maart 2013 „volledig onacceptabel”. Volgens hem is de hele gang zaken catastrofaal voor het imago van Berlijn als „luchthavenstad” en „nieuw economisch centrum”.

Het uitstel heeft verregaande gevolgen voor met name vliegveld Tegel. Voor het oude Schönefeld lijken de consequenties minder groot. Op Tegel, in het noordwesten van de stad, hadden luchthavenbedrijven en winkeliers hun verhuizing al vastgelegd. Na de geallieerde luchtbrug op West-Berlijn (1948/1949) zou dit de grootste logistieke operatie in de hoofdstad worden.

Een van de gevolgen van het uitstel is dat Air Berlin kerosine van de inmiddels goedgevulde opslagtanks op Berlin Brandenburg International moet overbrengen naar Tegel, waar de vliegtuigbrandstof inmiddels schaars is geworden. „Ook op dit gebied zullen we een shuttleservice moeten organiseren”, aldus Mehdorn.

Ook andere bedrijven zijn in problemen gekomen. De fastfoodketen McDonald’s had al ruim honderd medewerkers aangenomen voor zijn nieuwe vestiging op Airport Willy Brandt. Ontslagen zijn niet nodig, aldus een woordvoerster, maar de gebeurtenis heeft wel tot ernstige ontregeling geleid. „De nieuwe werknemers moeten nu tot volgend voorjaar over onze andere vestigingen worden verspreid.”

Karsten Schulze, directeur van transportbedrijf Haru Reisen, had net drie nieuwe touringcars gekocht, waarmee per begin juni passagiers vanaf Berlin Brandenburg International zouden worden vervoerd. Door het uitstel voorziet hij „een ongedekte schade van 22.000 euro per maand”.

Verschillende bedrijven, waaronder luchtvaartmaatschappijen, zouden al claims bij de vliegvelddirectie en het stadsbestuur hebben ingediend. De krappe stadsbegroting kan financiële tegenvallers er niet bij hebben. Berlijn is straatarm, terwijl de deelstaat Brandenburg – die in de vreugde dacht te delen, maar nu met ongekende malheur te maken krijgt – ook geldzorgen heeft.

De Duitse hoofdstad kampt met een oude erfenis. Na de Tweede Wereldoorlog, tot de val van de Muur, leefde West-Berlijn op de pof. Een economie van betekenis was er niet. Er is veel gebeurd sinds november 1989, maar een degelijke economische infrastructuur en een bijpassende mentaliteitsomslag zijn grosso modo uitgebleven.

Of, zoals Ryanair-chef Michael O’Leary met dodelijke laatdunkendheid afgelopen zondag tegen de krant Die Welt zei: „We concentreren ons liever op Duitse luchthavens die echt groeipotentieel hebben. Berlijn is voor ons niet interessant meer.”