Nieuw eiland blijkt een gevaar voor zwemmers

Het schiereiland Zandmotor, bij Kijkduin, is goed voor de natuur. Er zijn al zeehonden gesignaleerd. Maar voor zwemmers blijkt de stroming verraderlijk.

Het waait hard en de kitesurfers hebben het naar hun zin. Als insecten scheren ze over de golven langs de Zandmotor, het nieuwe schiereiland voor de Zuid-Hollandse kust, tussen Kijkduin en Ter Heijde. „In de lagune staat doorgaans veel wind en zijn er weinig golven. Ideaal voor kitesurfers”, zegt projectleider Koen Oome van de provincie Zuid-Holland.

Sinds kort is het een komen en gaan van inspecteurs van gemeenten, provincie, Rijkswaterstaat en onderzoekers bij de Zandmotor, zoals het ruim honderd hectare grote eiland wordt genoemd. Een klein jaar geleden werd het eiland als proef aangelegd onder het motto ‘bouwen met de natuur’. Maar vorige week al zag de provincie zich genoodzaakt in te grijpen. De Zandmotor is mogelijk een gevaar voor zwemmers. Ze kunnen worden meegezogen door een krachtige stroming.

De kwestie is als volgt. Over een jaar of twintig zou het zand van het eiland zich volgens de voorspellingen vanzelf langs de kust vlijen, als extra ruimte voor natuur en recreatie en als bescherming tegen overstromingen. „Maar het laatste half jaar verloopt dat proces sneller dan verwacht”, zegt Oome. Het waaide vaak uit het zuidwesten. Het zand heeft een langwerpige haak gevormd, een spit, die naar de kust toe aangroeit. Daardoor is een geul ontstaan, een zwin, waarlangs de lagune bij eb met een hoge stroomsnelheid snel leegloopt. De stroming is zo hard dat zwemmers kunnen worden meegevoerd.

Op het strand is een waarschuwingsbord geplaatst: ‘Geul overstroomt bij hoog water’. De provincie heeft het zwin gedicht met een dam van stenen en zand, om de stroomsnelheid en dus het gevaar voor zwemmers te verminderen. Op het spit is ook een sleuf gegraven tussen de lagune en zee, zodat het water in de lagune rustig weg kan stromen. Het gaat om een tijdelijke maatregel. Oome: „We hebben dit gedaan omdat het badseizoen eraan komt en omdat de drie reddingsbrigades nog niet helemaal zijn toegerust op de extra taak die ze met de Zandmotor krijgen. We kijken hoe de situatie zich ontwikkelt. Het zou goed kunnen dat we de dam weer weg halen.”

De ingreep betekent niet dat het principe bouwen met de natuur niet werkt. Oome: „We blijven bouwen met de natuur, maar de veiligheid staat altijd voorop.” De natuur laat zich door de ingreep van de provincie ook niet uit het veld slaan. Kort na de aanleg van de dam en de sleuf, is spontaan een tweede geul ontstaan tussen lagune en zee. En prompt kreeg de provincie een mailtje van een vrouw die tijdens het wandelen tussen de twee geulen was ingesloten. Oome: „Deze twee kilometer lange kuststrook lijkt op de Wadden. We waarschuwen voor dit soort ontwikkelingen. Want mensen moeten daar aan wennen.”

Hadden de geleerden niet kunnen voorzien hoe het eiland zich zou ontwikkelen? Veel prognoses kwamen van onderzoekers van instituut Deltares. „Het patroon zoals zich dat nu ontwikkelt, is volgens verwachting”, stelt kustonderzoeker Jan Mulder van Deltares. Die verwachting was gestoeld op modelberekeningen en op ervaringen bij een soortgelijk gebied bij Ameland. „De snelheid van de ontwikkelingen is in de verwachting met grote onzekerheden omgeven. Van plaats tot plaats verschillen immers de condities”, aldus Mulder. „De hoeveelheid en de aard van stormen kan sterk variëren. Juist stormen zijn bepalend voor grote en snelle morfologische aanpassingen.”

Zeilers stellen dat de stromingen boven het eiland zijn gewijzigd. Omwonenden van het actiecomité ‘Stop de Zandmotor’ waarschuwden vorig jaar voor doden onder zwemmend publiek. Leden van dit comité zijn sceptisch over de maatregelen. Leen Molenkamp: „Het blijft gevaarlijk, ook met een dam. Het wordt zelfs nog gevaarlijker, want langs elke dam ontstaat een catastrofale stroming, een mui.”

Reactie van Oome: „We hebben begrip voor de zorgen over zwemveiligheid en hebben veel voorzorgsmaatregelen getroffen. Maar ik wil benadrukken dat we hier waterstaatgeschiedenis schrijven, met een verschrikkelijk mooi project waar we veel van leren. En waarvoor in het buitenland grote belangstelling is.”

Aan de proef doet de provincie bovendien graag mee, omdat er een schreeuwend tekort aan recreatiegebied in de zuidelijke Randstad is, 40.000 hectare maar liefst. Bovendien is de natuur ermee gediend, zeggen de bouwers, want met dit zandeiland hoeft er veel minder vaak zand opgespoten te worden voor de kust. Dat betekent dat het zeeleven niet zo vaak wordt verstoord in de zandwinplekken tien kilometer uit de kust, en ook het onderwaterleven in de vooroever. Oome: „De beestjes krijgen minder vaak een pak zand over zich heen.” Ook zijn er al rustende zeehonden gesignaleerd. En een bijzondere plant, gelobde melde.