Wiskunde voor universa waarin we niet leven

The universe in zero words Dana Mackenzie; Princeton University Press; 224 blz. $27,95

Sommige boeken roepen meteen de herinnering aan een eerder boek op. The Universe in zero words van wiskundige en publicist Dana Mackenzie is zo’n boek. Het doet natuurlijk denken aan De Natuurwetten waarin de Nederlandse theoretisch fysicus Sander Bais ook de formules centraal stelde, net zoals Mackenzie dat nu doet. Bais liet zien hoe natuurkundige formules diepe inzichten vangen in enkele goed gekozen symbolen, en hoe ze in de loop van eeuwen onze kijk op de wereld veranderden. En tegelijk hadden de formules in al hun eenvoud op de pagina’s ook hun eigen schoonheid.

Maar dat wil niet zeggen dat het boek van Mackenzie een soort kloon is van dat eerdere boek. Eén groot verschil is dat MacKenzie geen fysicus is zoals Bais, maar een wiskundige. En hoe nauw die vakken ook verweven zijn, ze zijn toch anders, zo schrijft MacKenzie in hoofdstuk 21, over de Chern-Gauss-Bonnet-vergelijking. ‘Natuurkunde wordt geacht over ons universum te gaan, en natuurkundige theorieën moeten op enig moment worden verankerd in experimenten. Maar de wiskunde gaat over alle denkbare universa: die waarin we leven en die waarin we niet leven.’

Nog een verschil met Bais’ boek is dat de formules bij Mackenzie stukken minder ruimte krijgen. Want in weerwil van de titel heeft Mackenzie een berg woorden nodig om elke formule van context en achtergronden te voorzien en om dwarsverbanden met andere formules te leggen.

Dat doet hij knap. In 24 hoofdstukken op ruim 200 pagina’s voert hij de lezer mee van simpele en al stokoude vergelijkingen (1 + 1 =2 en 1 - 1 = 0) tot aan de moderne Lorenzvergelijkingen uit de chaostheorie en de Black-Scholesvergelijkingen die er volgens sommigen de schuld van zijn dat banken de afgelopen jaren omvielen.

Is zo’n overzicht niet overbodig nu je ook elke vergelijking en theorie kunt opzoeken op Wikipedia? Nu je de biografie van elke wiskundige op bijvoorbeeld de prachtige website van het MacTutor History of Mathematics Archive vindt? En terwijl er ook verder allerlei mensen hun al dan niet pas verworven kennis via filmpjes, boeken en tweets willen delen?

Zeker niet. Voordat Mackenzie zich op schrijven toelegde promoveerde hij in de wiskunde, in Princeton, en gaf hij onder meer aan Duke University wiskundecolleges. Die lange ervaring zorgt samen met zijn fijne pen voor een superieure uitleg; helder en trefzeker. Over de mensen die de formules bedachten, vertelt hij bovendien fijne anekdotes die nou eens niet overal op het web opduiken.

Toegegeven, de 24 hoofdstukken, elk aan één formule opgehangen, vergen wat leesinspanning. En meer inspanning dan De natuurwetten. Als dat laatste boek een bonbon was, klein en fijn en met een delicate smaak die je zo weer in je herinnering roept, dan is Mackenzie's mooi vormgegeven boek eerder een rijke en verfijnde salade waarin je na enige tijd steeds meer subtiele smaken herkent. Maar voor wie daarvoor de tijd neemt is dat een waar feestje.

Margriet van der Heijden