Het geld verhuist van het zuiden naar het noorden

Spanjaarden en Grieken halen hun geld van de bank en parkeren dat bij instellingen in het noorden van Europa die veiliger worden geacht. De ECB is vrijwel machteloos.

Waar het nodig is, is geld schaars. Waar het niet nodig is, klotst het geld tegen de plinten. Je kan ingewikkelde verhalen houden over de eurocrisis, maar dit is ’m kort samengevat.

Deze week vertelden Mark Rutte en Jan Kees de Jager trots dat de rente op Nederlandse staatsobligaties nog nooit zo laag was geweest. Ze suggereerden dat die lage rente een reactie was op het solide Lenteakkoord. Ze weten vast beter. De lage rente is bij uitstek een teken van de ongezonde verhoudingen in Europa.

Want terwijl Rutte en De Jager stonden te glunderen liep de rente die Spanje en Italië moeten betalen snel op, en haalden Grieken en Spanjaarden hun geld van de bank.

Het is zo logisch als wat eigenlijk. Wat doet een bedrijf met grote tegoeden op een Spaanse bank? Voor de zekerheid in het naburige Frankrijk deponeren. Wat doet een pensioenfonds met investeringen in Spanje? Voor de zekerheid omzetten in Duitse staatsobligaties. Wat doen Griekse spaarders na alle speculatie deze week over een euro-exit? Voor de zekerheid hun geld van de bank halen.

Iedereen in het zuiden die geld heeft, brengt het naar het noorden. Weg van waar het geld het hardst nodig is, het zuiden. Groot voordeel daarbij is, ironisch genoeg, de eenheidsmunt euro. Want vluchten naar een financieel veiliger land kan binnen de eurozone zonder valutarisico te lopen.

De geldstromen van zuid naar noord trekken de eurozone onhoudbaar scheef. Winnaar Duitsland neemt alles, de verliezers in het zuiden krijgen klap na klap. Daar staan banken door de kapitaalvlucht op wankelen. Ze moeten gered worden door overheden die zelf in geldproblemen zitten. Bezuinigen is vervolgens het devies voor de overheid, op je geld zitten voor de banken. De ondernemer met een plan kan bijna nergens terecht. Evenmin als de student op zoek naar een lening, of werknemers op zoek naar een hypotheek.

In Duitsland stroomt het geld zodanig in overvloed dat de eerste tekenen van gekte zichtbaar worden. Ambtenaren krijgen er 6 procent salaris bij. Huizenprijzen stijgen. Bondskanselier Angela Merkel krijgt een salarisverhoging, president François Hollande een salarisverlaging, en interimmer Mario Monti werkt gratis.

De geldstroom van zuid naar noord voedt zichzelf. De Europese Centrale Bank (ECB) zit er middenin en probeert manmoedig niet onder de voet gelopen te worden. Dat is geen gemakkelijke opgave. Banken lenen nauwelijks nog aan elkaar. Alle financiering loopt via de ECB. Gezonde banken stallen hun geld bij de ECB, die dat weer uitleent aan het zuiden. Centrale banken in het noorden hebben inmiddels vorderingen van honderden miljarden euro’s op de centrale banken in het zuiden.

Vandaar de beslissing van de ECB deze week om het loket voor Griekse banken te sluiten. Hoe meer Grieken hun geld van de bank halen, hoe meer de Griekse banken moeten lenen bij de ECB. Het onderpand voor die leningen wordt vanzelfsprekend steeds slechter. De ECB mag geen illiquide banken financieren, en al helemaal geen insolvabele. Zulke banken verwijst de ECB door naar de nationale centrale bank, in dit geval de Griekse. Zodat het risico bij een eventueel faillissement van de bank een probleem is voor de Griekse overheid en niet voor heel Europa. Hetzelfde deed de ECB bij DSB toen het in geldproblemen kwam. De Nederlandsche Bank moest DSB toen van noodkrediet voorzien.

Voor de ECB is het bijna onmogelijk monetair beleid te voeren in een Europa dat economisch steeds verder uiteendrijft. In Duitsland dreigt oververhitting, in Griekenland en Spanje een depressie.

Een Grieks vertrek uit de eurozone klinkt als een fijne oplossing – eindelijk zijn we van die etterende wond af die heel Europa besmet. Maar het kan de kaart blijken die het huis doet instorten. Want als één land uit de euro kan, zijn de spelregels van de monetaire unie voorgoed wankel.

Een oplossing is allesbehalve simpel. Omdat de banken nog altijd het grootste probleem vormen van de eurozone, is het zaak de banken zo snel mogelijk gezond te maken. Dat betekent: ontdoe ze van slechte leningen en voorzie ze van nieuw kapitaal. Spanje is met de schoonmaak in elk geval begonnen.

Zoals vaker de afgelopen jaren voorspellen commentatoren het begin van het einde van de euro. Buigen of barsten. Een Verenigde Staten van Europa of een breuk in de eurozone. De analyses klinken even overtuigend als alle vorige keren, maar ook toen kwam Europa er al doormodderend weer uit. Om een paar maanden later te ontdekken dat het probleem nóg groter was geworden.