Dag, grote hervorming

Trots vertelde Jolande Sap deze week dat twee (volgens haar nare) maatregelen van het gevallen kabinet geschrapt waren. De huishoudinkomenstoets in de bijstand en de bezuiniging op de sociale werkplaatsen. „We hebben heel mooie dingen bereikt”, zei de fractievoorzitter van GroenLinks in Nieuwsuur.

Ze had net zo goed Mark Rutte tegen de schenen kunnen trappen. Want juist die twee maatregelen zijn onderdeel van wat de VVD de afgelopen jaren herhaaldelijk de hervorming van het kabinet noemde: de verbouwing van de sociale zekerheid voor wat ‘de onderkant van de arbeidsmarkt’ heet. Daarmee wordt bedoeld: de mensen met lage inkomens en weinig kans op werk.

Het moest revolutionair worden. Twee VVD’ers op het ministerie van Sociale Zaken – Henk Kamp en Paul de Krom – dat was nog nooit eerder gebeurd. Zij gingen de sociale zekerheid aanpakken, althans voor zover dat van gedoogpartner Geert Wilders mocht. Aan de werkloosheidsuitkering WW mochten ze niet komen, aan het ontslagrecht evenmin, maar in de bijstand, op de sociale werkplaatsen en de arbeidsongeschiktheidsuitkering voor jongeren, de Wajong, zou alles anders worden.

Naam: de Wet Werken Naar Vermogen. Codewoord: strenger. Dat was nodig, want de Wajong en de sociale werkplaatsen waren verworden tot een parkeerplaats voor mensen die meer konden dan de overheid van ze vroeg, constateerden commissies en adviseurs als het Centraal Planbureau.

De Tweede Kamer was nét één dag uitgedebatteerd over de nieuwe wet, toen het kabinet viel. Even nog was de vraag of de Kunduz-coalitie de wet tóch zou steunen op voorwaarde dat de bezuiniging op de sociale werkplaatsen zou worden geschrapt. Maar alles wijst erop dat de wet volgende week controversieel wordt verklaard. De nieuwe en strengere bijstandswet wist het kabinet wel door de Tweede en Eerste Kamer te slepen, maar een cruciaal onderdeel – de huishoudinkomenstoets: maximaal één uitkering of inkomen onder hetzelfde dak – wordt in het Lenteakkoord ook geschrapt.

Dag, grote hervorming.

Om te begrijpen hoe belangrijk die hervorming voor de VVD was, moeten we terug naar 2010. De VVD had toen een ambitieus verkiezingsprogramma, bomvol hervormingen. De WW moest korter, de pensioenleeftijd in 2011 met twee maanden per jaar omhoog. Het eigen risico in de zorg moest naar 300 euro, het ontslagrecht versoepeld en de sociale zekerheid minder betuttelend.

Door al die hervormingen verbeterde de VVD de overheidsfinanciën structureel met 39 miljard euro, berekende het Centraal Planbureau. Geen partij die dat evenaarde.

Van al die hervormingen bleef in het regeer- en gedoogakkoord tussen VVD, CDA en PVV opvallend weinig over. De PVV zei tegen alles: njet. Een zee aan kritiek van economen volgde. Rutte-I was een boekhouderskabinet dat dom hakte en visieloos saneerde. Waar was de Grote Hervormer Rutte gebleven? VVD-bewindslieden verweerden zich door op die ene grote hervorming te wijzen, de Wet Werken Naar Vermogen. En nu is die hervorming dus ook zo goed als dood.

Daarvoor in de plaats komen de hervormingen van het Lenteakkoord: een hogere eigen bijdrage in de zorg, snel later met pensioen, minder ontslagbescherming. Het zijn hervormingen die de VVD al lang wil, dus je zou verwachten dat Rutte in zijn nopjes is. Maar die indruk wekt hij tot nu toe niet. En dat is niet raar, want juist de hervormingen uit het Lenteakkoord maken pijnlijk duidelijk hoe weinig Rutte in zijn anderhalf jaar als premier hervormde. Als Rutte zich voor laat staan op de Lentehervormingen, zal hij telkens de vraag krijgen: waarom heb je dat dan niet eerder gedaan? Waarom kon in twee dagen wel, wat in anderhalf jaar niet kon?

Zijn antwoord is helder: met die andere partijen was het in 2010 moeilijker de overheidsfinanciën op orde te brengen. Dat de overheidsfinanciën op orde komen is voor Rutte kennelijk belangrijker dan hoe ze op orde komen.

Daar kan Alexander Pechtold van D66 gretig op inspelen: als je Rutte bij de hervormingsles wil houden: stem op mij! Je hebt D66 nodig als je Rutte wil dwingen tot vernieuwing. Met andere partijen gaat hij weer visieloos hakken. Over die overheidsfinanciën zullen we Rutte dan ook nog vaak horen de komende maanden. Over de hervormingen een stuk minder. Rutte de Grote Hervormer wordt Rutte De Grote Saneerder. Kijken wat meer stemmen oplevert.

Marike Stellinga