Bij bedrog van Stapel staat in het archief voortaan een waarschuwing

Hoe staat het met Stapel?

De ontmaskering van deTilburgse sociaal psycholoog, die op grote schaal blijkt te hebben gefraudeerd met zijn data, was in september groot nieuws, wereldnieuws zelfs, maar sinds een tijdje is het stiller rond hem.

Dat betekent niet dat er niets gebeurt. De commissie-Levelt, die Stapels werk onderzoekt, doet tussentijds verslag van nieuwe vondsten – en de redactie Wetenschap van deze krant is een eigen onderzoek begonnen. Welke stukken in de krant blijken nu gebaseerd op frauduleus onderzoek van Stapel?

Ik schreef daar eerder over dat twee onderzoeken van Stapel de krant haalden, maar dat het daarbij (in tegenstelling tot het onderzoek naar de ‘vleeshufter’) ging om gepubliceerd onderzoek dat door de redactie was bekeken (Wetenschap levert minder stellige conclusies dan de krant denkt, 17 september). Toen was alleen nog bekend dat Stapel de zaak had geflest, maar nog niet precies met welke publicaties.

Dat wordt nu allengs duidelijker – en het valt niet mee. Een van die twee onderzoeken die de krant haalden, blijkt nu frauduleus. En incidenteel blijkt dat Stapel co-auteur was bij een onderzoek dat de krant haalde, al werd zijn naam in het stuk niet genoemd. De redactie Wetenschap gaat dat nu na, en trekt er ook consequenties uit.

Chef Wetenschap Ellen de Bruin legt uit hoe de redactie dat aanpakt. „We zoeken in het elektronische archief naar stukken met trefwoorden als ‘Diederik Stapel’ en ‘Stapel psych*’, of ‘Tilburg, psych*’. Als het gevonden stuk over onderzoek van Stapel gaat, controleren we of het voorkomt op de lijst van de commissie-Levelt van publicaties waarbij fraude is vastgesteld. Als dat zo is, krijgt het stuk een correctie.” Daarnaast kijkt de redactie ook of andere stukken op die lijst hun bekend voorkomen uit de krant.

Tot nu toe is zo’n correctie aangebracht bij één artikel, dat is het stuk Discriminatie in een zwijnenstal (8 april 2011). Dat artikel gaat over de bevindingen van Stapel en de socioloog Siegwart Lindenberg dat een wanordelijke omgeving discriminerend gedrag bevordert. Een staking van schoonmakers op het Centraal Station van Utrecht diende als experiment. Ook dat onderzoek blijkt niet te deugen.

In het redactionele archief van de krant staat er daarom nu de tekst boven: „Van het artikel van Stapel en Lindenberg uit 2011 is in 2012 aangetoond dat het op gefraudeerde data berust.” Tussen haakjes volgt de mededeling dat dit niet geldt voor een eerder artikel van Lindenberg en andere collega’s uit 2008 over hetzelfde onderwerp.

Die ingreep voorkomt dat collega’s het onderzoek nog eens nietsvermoedend aanhalen. Een dergelijke mededeling moet ook in het abonneearchief komen te staan.

Er zijn enkele andere artikelen in het archief gevonden waarvan nog onduidelijk is of die deugen of niet. Het onderzoek van Levelt gaat ook nog door, een eindrapport van de commissie wordt deze zomer verwacht (zie voor de tussenstand: commissielevelt.nl).

De redactie Wetenschap is uiteraard ook van plan om dan nog eens in de krant op de zaak terug te komen. Terecht, want zo’n grote zaak moet je consequent volgen. Overigens, zegt De Bruin, wil de redactie ook fraudezaken van anderen die de krant hebben gehaald, gaan opsporen en corrigeren.

De vraag is wel hoe ver je moet gaan met het corrigeren van het archief. De regel is nu als volgt. Correcties die in de papieren krant zijn verschenen, worden standaard in het archief opgenomen, dat spreekt vanzelf. Het verwijderen of herschrijven van stukken in het archief is even vanzelfsprekend uit den boze. Als je daaraan begint, eindigt het in geschiedvervalsing en heb je niets meer aan een archief.

Heel soms leidt dat tot bizarre situaties. Zo staat in het archief ook het stuk Politicoloog: In ’t Veld komt in Italië goed tot zijn recht (19 juni 1993), een interview met politicoloog Meindert Fennema die de afgetreden staatssecretaris Roel in ’t Veld plaatst in een trend van „democratisering van de corruptie”. Wederhoor ontbrak. Wegens die aantijging werd het stuk door de nachtploeg op het nippertje uit de krant gehaald, de persen werden er zelfs voor stopgezet – maar een deel van de editie was al gedrukt en onderweg naar de lezers, en zo haalde het stuk ook het archief.

Het initiatief van Wetenschap is nieuw voor de krant, met instemming van de hoofdredactie, en volgens mij een goede stap. Natuurlijk moet je niet met de ‘kennis van nu’ het archief gaan actualiseren – dan zou je onder elk bericht wel kunnen zetten hoe het is ‘afgelopen’ . Een krantenarchief is een weergave van de ‘kennis van toen’. Wie zoekt op ‘Irak’ door de jaren heen krijgt vanzelf het hele, lopende verhaal over die oorlog, met alle follow-ups.

Maar bij de wetenschapsfraude van Stapel ligt dat toch net anders. Ook toen waren die data frauduleus, al wist alleen de onderzoeker dat. Het gaat ook niet om onheilsberichten over massavernietigingswapens die in latere berichtgeving ongegrond bleken, maar om gepubliceerd onderzoek, waar niet altijd de naam van Stapel bij staat, dat tot de wetenschap is gaan behoren – ten onrechte, naar nu blijkt.

Herschrijven mag ook dan niet, maar een correctie hechten aan zo’n stuk, om herpublicatie van de fraude te voorkomen, is een goed idee.

SJOERD DE JONG