Zoeken naar VVD-stempel in akkoord

Nieuwsanalyse Het Lenteakkoord bevat tal van lastenverzwaringen voor midden- en hogere inkomens. De VVD moest veel slikken om het begrotingstekort in 2013 te beperken. In de campagne zal Rutte zich hier tegen moeten verweren.

Een spindokter met als opdracht de VVD te bestrijden, zou het wel weten: de werkgeversbelasting voor inkomens van meer dan 150.000 euro kan ‘de Rutte-tax’ gaan heten, naar de liberale premier die „de jaloeziebelasting” altijd verafschuwde. En de nieuwe heffing op fossiele energie kan dan ‘Blokbelasting’ heten, naar de VVD-fractievoorzitter die het Lenteakkoord uitonderhandelde met CDA, GroenLinks, D66 en ChristenUnie.

Het zijn niet de enige maatregelen in het Lenteakkoord waar de VVD gewoonlijk niet blij mee is, zo geven VVD-politici anoniem toe. Neem de verdubbeling van de nog in te voeren bankenbelasting, de extra heffing op bonussen, de hogere accijnzen op alcohol en sigaretten. De beperking van de hypotheekrenteaftrek. Maar voor de VVD was uiteindelijk één ding echt belangrijk: een begroting voor 2013 die het overheidstekort naar 3 procent terugdringt. De reputatie van Nederland bij de financiële markten stond op het spel, maar ook de reputatie van Mark Rutte als competent premier.

Toen de Catshuisonderhandelingen met CDA en gedoogpartner PVV mislukt waren, had de VVD weinig keus meer. Om de 3 procent te halen moest men zich uitleveren aan de wensen van GroenLinks, D66 en de ChristenUnie. Resultaat: een pakket bezuinigingen en lastenverzwaringen waar het liberale stempel moeilijk terug te vinden is. Er is één groot pluspunt: de 3 procent is binnen.

Hoe kwetsbaar maakt dit boekhoudersliberalisme de partij van Mark Rutte? Voorlopig lijkt te schade mee te vallen. Het zijn vooral de coalitiepartners bij het CDA die zich de afgelopen weken moesten verdedigen. Niet zozeer voor de bezuinigingen als wel voor de mislukte samenwerking met de PVV.

Die worsteling bij het CDA is het geluk van de VVD, zegt voormalig VVD-leider Ed Nijpels: „Het CDA heeft al het vuur naar zich toe getrokken”. Door de lijsttrekkersverkiezingen bij de christendemocraten werd „de mislukte samenwerking met de PVV een onontkoombaar issue”. Het leidde tot CDA-kandidaten „die over elkaar heen struikelden om hun afschuw over de PVV te laten blijken.”

Door steun te geven aan het Lenteakkoord, heeft de VVD „alles gedaan wat je volgens de boekjes niet moet doen”, zegt hoogleraar politieke communicatie Claes de Vreese. „ Als je wilt afwijken van je eigen programma, doe je dat direct na verkiezingen. Dan is de kans het grootst dat je kiezers het bij de volgende verkiezingen weer vergeten zijn. Er is tijd om het uit te leggen en de wonden te laten helen.” Toch zal de VVD er weinig last van hebben, denkt hij: „Mensen begrijpen dat je moet veranderen als de omstandigheden dat ook doen. En wie vanwege belastingdruk of ondernemersvrijheid op de VVD stemt, kan toch niet bij anderen terecht. Op economisch gebied blijft de VVD de meest rechtse partij.”

De VVD profiteert ook van het feit dat de „de publieke opinie snakt naar besluitvorming”, aldus Ed Nijpels. „Maar die euforie zal straks wel wat bekoelen, vooral als de burger wordt geconfronteerd met lastenverzwaring. Dat zullen we uiteindelijk in de campagne merken. Dat maakt ons kwetsbaar.”

De „opvallende” stilte op dit moment bij de VVD is niet toevallig, denkt De Vreese: „In de discussies over het Lenteakkoord en over de samenwerking met de PVV blijven ze wijselijk in de luwte. Zo verkleinen ze de kans dat de VVD wordt geraakt door kritiek.”

En als VVD’ers zich al uitlaten over het akkoord is het om te wijzen op voor hen positieve elementen, zoals de hervorming van de arbeidsmarkt en de versnelde verhoging van de AOW-leeftijd. Of op de tijdelijkheid van sommige lastenverzwaringen, zoals de belasting voor de inkomens boven de 150.000 euro.

Als de campagne op gang komt en zwijgen geen optie meer is, dan heeft de VVD altijd nog Rutte, zegt Nijpels: „Campaignen kun je met een gerust hart aan hem overlaten.”