Klokkenluiders schieten niks op met deze flutwet

De SP kwam deze week met een wetsvoorstel om klokkenluiders te beschermen. Volgens Caroline Raat rammelt dit voorstel aan alle kanten.

Eindelijk lijkt er een organisatie te komen die klokkenluiders moet beschermen. Afgelopen maandag presenteerde Kamerlid Ronald van Raak (SP) met zijn mede-indieners het wetsvoorstel voor de oprichting van het Huis voor Klokkenluiders, bedoeld voor zowel overheid als bedrijfsleven. Worden melders van misstanden, en de samenleving, hiervan veel wijzer? Nee.

Van Raak stuurde mij vorig jaar zijn voorstel. Ik heb hem in diplomatieke bewoordingen duidelijk gemaakt dat het idee erg sympathiek was, maar dat het rammelde aan de juridische en bestuurlijke uitwerking. Met dat advies is niets gebeurd. Vermoedelijk was de invloed van de ‘expertgroep klokkenluiders’ – die bestaat uit zes ervaringsdeskundige heren – te groot. Dat zij hun sporen als klokkenluider hebben verdiend, maakt hen nog niet tot deskundigen en zeker niet tot wetgevingsjuristen. Dit is te zien aan het wetsvoorstel.

Zo ontbreekt de mogelijkheid om in uitzonderlijke gevallen anoniem te melden, hoewel onderzoek vaak aantoont dat dit erg belangrijk is.

Alleen reguliere werknemers mogen een misstand melden. Uitzendkrachten, zelfstandigen zonder personeel en voormalige medewerkers vallen niet onder de wet. Wat een ernstige misstand is, staat ‘limitatief’ opgesomd. Andere meldenswaardige misstanden bestaan dus niet.

Ook moet er sprake zijn van een ‘redelijk vermoeden’, maar wat is dat? De wet geeft weliswaar formeel een ontslagverbod voor klokkenluiders, maar geen bescherming tegen andere acties door rancuneuze werkgevers. Er is niets geregeld voor wat er met de melder moet gebeuren gedurende het onderzoek.

En dan het onderzoek door het Huis zelf: het is totaal onduidelijk waartoe dit leidt. Wordt het rapport openbaar? Wat staat erin? Het onderzoek wordt gedaan volgens de klachtregels voor ombudsinstanties in de Algemene wet bestuursrecht, maar dat is een heel ander soort onderzoek dan dat naar misstanden – zeker in het bedrijfsleven. Waarom is er niet aangesloten bij wat ‘steviger’ onderzoeksinstanties, zoals de Onderzoeksraad voor de Veiligheid?

Verder is duidelijk dat het rapport uiteindelijk niet tot sancties leidt. Hiervoor moet dan weer een andere procedure worden opgestart. En wie kunnen er worden betrokken bij het onderzoek? Jawel: ervaringsdeskundigen – een nieuwe levensbestemming voor de expertgroep.

Het Huis onderzoekt niet alleen meldingen van misstanden, het wordt ook een adviesinstantie voor klokkenluiders – rechterlijke macht, OM en slachtofferhulp in één dus. Het wordt ondergebracht bij het instituut Nationale ombudsman, hoewel dat niet in de wet zelf staat. Dit instituut doet uitstekend werk, maar waarom wordt het Huis niet gewoon een zelfstandige instelling?

Dan is er ook nog een fonds voor klokkenluiders, dat uitkeringen kan verstrekken aan benadeelde melders van misstanden. Het is een zelfstandig bestuursorgaan, maar dat staat niet in de wet. Vergeten? Niet geregeld is wie de voorzitter en de leden ervan benoemt en hoe het wordt gefinancierd evenmin. Er zijn geen criteria voor het verstrekken van de uitkeringen. Er is ook geen goede rechtsbescherming tegen weigeringen.

Het wordt tijd dat er een Klokkenluiderswet komt. Gelukkig is het nog niet te laat om op het voorstel van Van Raak nog een kritische blik te werpen. Dit is hard nodig.

Mr.dr. Caroline Raat is onderzoeker aan de Universiteit Twente.