Maak donkere materie zichtbaar

Wetenschapper Robbert Dijkgraaf geeft op tv college over de oerknal, in deel 1 van DWDD University: „Vooral veel beelden aanbieden en hopen dat er iets blijft plakken.”

De oerknal, de geboorte van het heelal uit één gloeiend heet, loodzwaar en piepklein punt, 13,7 miljard jaar geleden.

Je kunt wel proberen om met Robbert Dijkgraaf te praten óver het college dat hij morgenavond geeft, live op tv, als eerste aflevering van DWDD University, maar je wordt toch al snel toehoorder van een deel van dat college. Dan begint hij bijvoorbeeld over de tijd dat het heelal zo groot was als een ei.

Dijkgraaf: „Dat is waarschijnlijk gegroeid uit iets zo klein als een elementair deeltje. En dat zou heel goed in een vorig heelal hebben kunnen zitten. Als je heel lang wacht, bestaat de kans dat er uit ons heelal weer een volgend heelal ontstaat. Je krijgt dan een eindeloze herhaling van geboorte en wedergeboorte.”

Een mooi spiritueel thema, echt iets voor Hemelvaartsdag.

Het gerucht ging dat u de oerknal zelf ging nabootsen?

Lachend: „Nee, hou op zeg. Zeker net als in Cern, waar het gerucht ging dat ze er zwarte gaten konden maken. Maar ik wil wel met modellen en filmpjes werken. Het gaat om grote vragen: hoe oud is het heelal, hoe groot is het, wat is de samenstelling, hoe ziet de toekomst eruit? Dan moet je de antwoorden begrijpelijk zien te maken. Het is leuk om daar metaforen en modellen bij te bedenken.

„Ik gebruik de hagelschotmethode: vooral veel beelden en ideeën aanbieden en hopen dat er iets blijft plakken. We beginnen met prachtige achttiende-eeuwse schaalmodellen uit het planetarium van Eise Eisinga en ik heb de redactie gevraagd om een schaalmodel van het Melkwegstelsel te maken. Ik probeer ook een idee te geven van hoeveel een miljard is, dus we hebben een bak met fijn zand op het podium. En we gaan proberen live de kosmische achtergrondstraling te laten horen.”

Via een tv met ruis?

„Nou, dat kan, maar dan is slechts één procent daarvan kosmische achtergrondstraling. Wij gaan even via Westerbork, dan kunnen we een helderder signaal krijgen. En ik wil ook graag over het allernieuwste onderzoek vertellen. Tien jaar geleden is de donkere energie ontdekt waar driekwart van ons heelal uit bestaat; dit jaar is daar de Nobelprijs voor gegeven. Dus ik heb de vormgevers van de redactie gevraagd om donkere materie en donkere energie zichtbaar te maken.” Hij lacht: „Ik ben benieuwd waar ze mee komen.”

Wat wilt u dat we ervan opsteken?

„Als je in een nieuwe stad komt, kun je op een bord kijken met ‘u bevindt zich hier’ – dat vind ik een mooie vergelijking. Ik vind dat je verplicht bent om te weten waar je vandaan komt. Veel mensen hebben er plezier in om bijvoorbeeld te achterhalen waar hun familie vandaan komt.”

En dit gaat net iets verder.

„Ja, maar weet je: wij zitten op een planeet rond een ster. Honderd miljard sterren is een melkwegstelsel. En neem honderd miljard melkwegstelsels en je hebt ons stukje heelal. Dat valt dus eigenlijk heel erg mee. Twee stappen van honderd miljard en dan ben je er al.

„En het is een cliché, maar het is ook goed dat we ons realiseren hoe klein en kwetsbaar de aarde is. Voor de een is dat relativerend, ik heb eigenlijk precies het omgekeerde. Voor mij benadrukt het hoe bijzonder het plekje is waar we leven. Als je kijkt naar de enorme gasexplosies in het heelal, naar zwarte gaten die enorme zonnen hebben verorberd – nou, daar moet je niet in de buurt wonen. Wij wonen, gelukkig, op een bescheiden planeet, bij een bescheiden zon, in een hoekje van een bescheiden melkwegstelsel. In alle opzichten de middelmaat, dat moet veel Nederlanders toch aanspreken. Een verzorgingsstaat in het universum.”

U wilde het college per se live geven.

„Ja, dan krijg je een natuurlijke spanning, je weet dat je niet kunt stoppen. Ik heb nog ook nog nooit een college niet live gegeven. Dat zou misschien wel enger zijn, ja, dan ga je je ineens afvragen of je dingen over moet doen. En ten tweede is er zo gelegenheid om vragen te stellen, in de zaal en voor mensen thuis via internet. Dat vind ik zelf het spannendste element; dan krijg je het gevoel welke vragen mensen beantwoord willen zien.”

Jammer dat de collegezaal al vol zit.

„Ach, volgens mij is het op tv leuker dan als je erbij zit. Het is natuurlijk gemaakt om uitgezonden te worden.” Lachend: „En in de zaal ben je gegijzeld. Thuis kun je zappen. Hee, dat is eigenlijk een heel goeie metafoor voor wetenschapscommunicatie, in deze tijd, met alle concurrerende verhalen en activiteiten die er zijn.”

Gaat u vaker DWDD-colleges geven?

„Nou, ik ben straks fysiek minder vaak beschikbaar. Op 1 juni geef ik het KNAW-stokje over, op 1 juli begin ik in Princeton. Maar als het bevalt, wil ik nog weleens over de wereld van het allerkleinste komen praten. De reis naar de microkosmos is even spannend als die naar de macrokosmos.”

DWDD University: De oerknal, door Robbert Dijkgraaf Morgen, Ned. 3, 19.30-20.25 uur